ზენა სოფელი (zena sofeli)

ზენა სოფელი, ისტორიული მხარე ქართლში გვიანდელი შიდა ქართლის ნაწილი. მოიცავდა მდ. მტკვრის შუა წელის აუზს, რომელსაც აღმოსავლეთიდან მდ. არაგვი და არმაზის ხევი ესაზღვრება, დასავლეთიდან - ლიხის ქედი, სამხრეთიდან - თრიალეთის ქედი, ჩრდილოეთიდან - კავკასიონი.

თაკვერი (takveri)

თაკვერი, ისტორიული მხარე საქართველოში. პირველად დამოწმებულია VII საუკუნის ანონიმურ სომხეთის გეოგრაფიაში. ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში სახელწოდება "თაკვერი" ორი მნიშვნელობით იხმარებოდა: ფართო მნიშვნელობით ახლანდელი რაჭა-ლეჩხუმს მოიცავდა, ვიწრო მნიშვნელობით - ცხენისწყლის აუზის შუა წელსა და მდინარე ლაჯანურის (რიონის შენაკადი) ხეობას შორის მდებარე ტერიტორიას. შუა ფეოდალურ ხანაში სახელწოდება "თაკვერს" მხოლოდ მეორე მნიშვნელობით ხმარობდნენ. XI საუკუნეში თაკვერი სვანეთის ერისთავს ემორჩილებოდა, XII-XIII საუკუნეებში რაჭის ერისთავის საგამგეოში იყო. გვიანდელ ფეოდალურ ხანაში იგი ლეჩხუმის შემადგენლობაში შედიოდა.

თორთომი (tortomi)

თორთომი, თორთუმი, პროვინცია ისტორიულ საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში (ამჟამად თურქეთის ტერიტორია). ცენტრი თორთომის ციხე (ნანგრევებიღაა შემორჩენილი მდ. თორთომის შუა წელზე). მოიცავდა მდ. ოლთისის (თურქ. ოლთუჩაი) შენაკად მდინარე თორთომის (თურქ. თორთუმჩაი) ხეობას. თორთომი ტაოს მხარეში შედიოდა. ეკლესიურად ექვემდებარებოდა იშხნის ეპისკოპოსს. აქ იყო ქართული კულტურის მძლავრი კერები - ოშკისა და ხახულის მონასტრები. თავისი მდებარეობის გამო თორთომს ერთ-ერთ პირველს უხდებოდა სამხრეთიდან შემოსეული მტრის იერიშის მოგერიება. XIII საუკუნეში ტაოს ერისთავმა თაყა ფანასკერტელმა თორთომის ციხესთან დაამარცხა თურქთა მომთაბარე ტომები. შემდგომში თორთომი სამცხე-საათაბაგოს შემადგენლობაში შედიოდა. XVI საუკუნეში მას საქართველოს სხვა ტერიტორიის ნაწილთან ერთად ოსმალეთი დაეუფლა.

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

იუბილე

(iubile)



ეს ჩემს თავზე რა მოსულა? სადა ვარ?

სიზმარია, თუ სასიზმრო ზღაპარი?

ღარიბ-ღატაკს და ბნელში მყოფს აქამდე,

ვინ ამინთო ამ ბოლოს დროს ლამპარი?


ყეენივით შემასკუპეს მაღლობზე,

ჩემს წინ დადგა თითქმის მთელი ქვეყანა;

მილოცვენ და მადლს მიხდიან... და რისთვის?

რა მიმიძღვის სამსახური მისთანა?


ქალი, კაცი, ერი, ბერი, ბავშვები,

გაურჩევლად ტომისა და წოდების,

აქ არიან, რომ გამიქრონ მიზეზი

ჩემი ტანჯვის და ჩემი ცეცხლმოდების!..


მაგრამ მე კი, რომ ვგონივართ, ის არ ვარ!..

სხვა იქნება მომავალი ის გმირი!..

მე უბრალო მიზეზი ვარ დღეის-დღის,

იმ მომავლის აჩრდილი რამ და პირი!


ჩემს სუსტ შრომას ეს აჭარბებს ყოველი!..

საამისო, აბა, რა მომიცია?

ეს ეკუთვნის ყოლიფერი მომავალს

და იმისი არის რეპეტიცია!


მაშ, ამნაირ ხალხის აღფრთოვანებას

შევუერთებ დღეს ჩემს სურვილს, გულისთქმას:

“ვაშა! ვაშა, სათაყვანო მომავალს!”

ამ-თავითვე წარვუგზავნი ჩემს სუსტ ხმას!..


1908 წ.

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

ინტერნაციონალი

(Internacionali)


აღსდეგ, ყოველი მხრის მუშავ!

გაიღვიძე პროლეტარო!

ჩვენვე უნდა მოვუპოვოთ

ჩვენს თავს აწ დრო სანეტარო!


უნდა მტერი დავამარცხოთ,

ძალმომრევი, უსამართლო!

რა გვაქვს მასთან ჩვენ საერთო,

საპირფერო ან სამადლო?


ეს იქნება საბოლოო

შეტაკება... მწარე ომი!..

და, თუ ვსძლიეთ, ჩვენთან ერთად

გაიხარებს ყველა ტომი.


ეს-ღა მხოლოდ დაგვრჩენია!

ამით ვფიქრობთ თავის დახსნას!

გაუმარჯოს მშიერ მუშას,

მის მკლავსა და მის მარჯვენას!


სხვა სუყველა ტყუილია:

ღმერთი, მეფე, ვინმე გმირი!..

ძალა არის შეერთება -

ერთი ლხინი!.. ერთი ჭირი!..


მსხვერპლი უნდა დიად საქმეს,

კავშირი და შეერთება.

საბერველს რომ დაუბერვენ,

რკინა მაშინ ფოლადდება.


ჩვენც დავჰბეროთ, თავს ნუ ვზოგავთ!

საბოლოო მწარე ომი!...

მხოლოდ ჩვენის გამარჯვებით

გაიხარებს ყველა ტომი.


მოცლილ ხალხის მუქთახორას,

ამ ქვეყნად რომ დაწანწალებს,

ნამუშევარს სტაცებს ღარიბს

და უკიდებს გულში ალებს,


უნდა დავსცეთ თავზე მეხი,

გაურჯელად ვინც ნეტარებს!...

გაუმარჯოს მხოლოდ შრომას,

მუშებსა და პროლეტარებს!...


ყოველი მხრის მუშა ხალხი,

დროა შევკრბეთ, ნუ გვაქვს შიში!

უნდა მედგრად მივიტანოთ

იმ ჩვენს მტრებზე იერიში!


ეს იქნება საბოლოო

მშრომელ ხალხის მწარე ომი!...

ეს დაგვიხსნის მხოლოდ და მით

გაიხარებს ყველა ტომი!


1905

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

იმერული სიმღერა

(Imeruli simgera)


პატარა საყვარელო,

რისთვის მომიკალ გული?

გალიაში გაგზარდე,

ვით მაისის ბულბული.


შაქრით მყავდი გაზრდილი,

შენთვის ვლე კიდის-კიდე!

პატარა საყვარელო,

ცეცხლი რად მომიკიდე?


გული შენ მოგიძღვენი,

სულიც ხომ შემოგწირე!

პატარა საყვარელო,

შენ რაღად დამამცირე?


რომ დამგმე უმიზეზოდ

და გამცვალე სხვაშია;

მიჯობს დამწვა ცეცხლითა,

ან ჩამაგდო ზღვაშია!


პატარა საყვარელო,

ჩემო მკვლელო, უგულო,

გალიაში გაზრდილო,

გაზაფხულის ბულბულო!


1876 წ.

თორი (Tori)

თორი საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეა, ისტორიული მესხეთის ნაწილი. როგორც ცნობილია, სამცხე იწყებოდა ტაშისკარიდან. იგი მოიცავს გუჯარეთისა და შავწყალას ხეობებს და მტკვრის ორივე ნაპირს ტაშისკარიდან დვირამდე. სახელწოდება წარმოდგება დაბა თორისგან. შუა ფეოდალურ ხანაში თორი ცალკე სადროშო იყო, რომელსაც სათავეში ედგა თორელთა საგვარეულო. შემდგომში იგი ათაბაგების გამგებლობაში შედიოდა, XVI საუკუნეში ოსმალებმა დაიპყრეს. XVII-XVIII სს-ში თორი ქართლის სამეფომ დაიბრუნა.

ისტორიკოსი ლეონტი მროველი, როდესაც მეფე ფარნაოზის მიერ (III საუკუნის ძვ. წ.) ქართველთა სამეფოში ერისთავთა განწესების შესახებ მოგვითხრობს, აღნიშნავს: ”ფარნაოზმა მეექვსე გაგზავნა ოძრხის ერისთავად და მისცა ტაშისკარითგან ვიდრე არსიანთამდის, ნოსტის თავითგან ზღუამდის, რომელ აწ არს სამცხე და აჭარა“. ისტორიკოსის ამ ცნობიდან ნათელია, რომ ოძრხის საერისთაოს აღმოსავლეთ ნაწილი - სამცხე ტაშისკარიდან იწყებოდა.

"

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

იმერული ნანინა

(imeruli nanina)


ვუძღვნი საბატონო ყმების ახალშობილ შვილებს


გაპუტულო გლეხის შვილო, შენ პაწაწინაო!
აგრე ტკბილად, უდარდელად რამ დაგაძინაო?

დედის მკერდში მიგიგნია შენ ტკბილი ბინაო...

დაიძინე ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


დედა ეტყვის: “გენაცვალოს შენი მშობელიო,

ძუძუებში ჩაგივლია პაწაწა ხელიო!

შენს ვაჟკაცობას მომასწრებს მე ღვთისმშობელიო,

მამიშენის ბედის არ ხარ, შენ სხვა ბედს ელიო:


შენი ვარსკვლავი სხვა არის! - ბედმა გიცინაო!

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


ღმერთს შენი ბედნიერება წინეთ უსახავსო,

შენც მის ნაცვლად ემსახურე, ნურას იზამ ავსო,

დედას თმას ნუ მაწეწინებ, ნუ ჩამაცმევ შავსო!

სხვებ რა გიჭირს: ხომ შეიტყვე, ბატონი არ გყავსო!


რისთვის შეკრთი? მართალია!... რამ შეგაშინაო?

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


გაიზრდები, გენაცვალე, თავისუფალიო;

ბატონი ვერ შეგაწუხებს, ვერც გაგტეხს ვალიო;

შენს მტერსა და მოშურნესა დაუდგეს თვალიო;

ჭირისა და ავ თვალისგან გიხსნის უფალიო!


ხომ გიამა, გენაცვალე! მან გაგაცინაო?

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


დიდი-კაცის შვილს სკოლაში გვერდთ მოუჯდებიო;

აბა შენ იცი, ბიჭოჯან, როგორ ეცდებიო;

ძველ ბატონის შვილს სწავლაში ნუ ჩამორჩებიო,

გლეხსა ნიჭი არა აქვსო, არ აფიქრებიო!..


შენი დაჩაგრული ძმები შენ უნდა იხსნაო,

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


ჩინოვნიკებიც არიან ჩვენი გამწვალეო:

ჩვენს საქმეზე როცა მივალთ, გვეტყვიან: “ხვალეო”,

და, ჩვენ როცა დაგვსაქმებენ, მაშინ კი - “მალეო!”

ამას შენ ვეღარ გეტყვიან, შენ გენაცვალეო,


რომ ვეღარ დაგიბრიყვებენ, თუ რომ თავი სცნაო!

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


პაწაწინა იადონო და ვარდის კონაო,

დღეს ხომ კარგად გაიგონე ჩემი ნანინაო?

და, თუ კარგად გაიგონე, ხომ მოგეწონაო?

მაშ ნუ გძინავს! გაიღვიძე! იცან ქვეყანაო!


შენც შეიტყვე ამა სოფლის ცრუ გამოცანაო!

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


1864 წ.

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

ილიას მოკვლის გამო

(Ilias mokvlis gamo)


I

ნუ მიწამლავთ მოხუცს გრძნობას

და ნუ ამბობთ, რაც არ მჯერა!..

ნუთუ მართლა დღეს გადაწყდა

საქართველოს ბედისწერა?


არა, არა!.. მითქმა-მოთქმა -

ეს მშიშარა ტყუილია...

ის მშობელი არ მოჰკვდება,

წარმოშობა ვინც ილია!


გრძნობა კვდება, გონება კი

ეკუთვნის წინ, მომავალსა...

გაჰყავს ხიდი ცხოვრებისთვის

და უკაფავს გზა და კვალსა.


და მიტომაც, ვინც მოჰკვდება,

განა ყველა ითქმება მკვდრად?

ზოგი ჩადის ბნელ საფლავში,

ზოგი აქვე რჩება ლამპრად.


და ილიაც არ მომკვდარა...

მამულისთვის რჩება ლამპრად,

მაშინ როცა მისი გვამი

გადიქცევა მიწად და მტვრად.


რაც კი ჰქონდა მაღლით ნიჭი

ბუნებისგან მოცემული,

მთლად მიუძღვნა მისს სამშობლოს,

ფიანდაზად დასდვა გული!..

თრიალეთი (მხარე) - Trialeti (mxare)

თრიალეთი საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეა, ქვემო ქართლის ნაწილი. წყაროებში პირველად მოიხსენიება I საუკუნეში რომაელ ავტორ პლინიუს უფროსთან. მოიცავდა მდინარე ქციის ზემო წელსა და შავწყაროსწყლის ხეობებს (ახლანდელი წალკისა და დმანისის რაიონების ტერიტორიაზე).

სხვადასხვა პერიოდებში შედიოდა სხვადასხვა პოლიტიკური ერთეულების (სამშვილდის და კლდეკარის საერისთავოები, თბილისის საამირო და სხვა) შემადგენლობაში. XIII საუკუნიდან მოყოლებული თანდათან დაიცალა მკვიდრი მოსახლეობისაგან. XIX საუკუნეში მათ ადგილზე თურქეთიდან დევნილი სომხური და ბერძნული მოსახლეობა მოვიდა. თანამედროვე შინაარსით ტერმინი “თრიალეთი” გულისხმობს ქვემო ქართლის მხარის წალკის რაიონის ტერიტორიას.


Âñ¸ íåîáõîäìîå äëÿ äâèæêà DLE