თორი (Tori)

თორი საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეა, ისტორიული მესხეთის ნაწილი. როგორც ცნობილია, სამცხე იწყებოდა ტაშისკარიდან. იგი მოიცავს გუჯარეთისა და შავწყალას ხეობებს და მტკვრის ორივე ნაპირს ტაშისკარიდან დვირამდე. სახელწოდება წარმოდგება დაბა თორისგან. შუა ფეოდალურ ხანაში თორი ცალკე სადროშო იყო, რომელსაც სათავეში ედგა თორელთა საგვარეულო. შემდგომში იგი ათაბაგების გამგებლობაში შედიოდა, XVI საუკუნეში ოსმალებმა დაიპყრეს. XVII-XVIII სს-ში თორი ქართლის სამეფომ დაიბრუნა.

ისტორიკოსი ლეონტი მროველი, როდესაც მეფე ფარნაოზის მიერ (III საუკუნის ძვ. წ.) ქართველთა სამეფოში ერისთავთა განწესების შესახებ მოგვითხრობს, აღნიშნავს: ”ფარნაოზმა მეექვსე გაგზავნა ოძრხის ერისთავად და მისცა ტაშისკარითგან ვიდრე არსიანთამდის, ნოსტის თავითგან ზღუამდის, რომელ აწ არს სამცხე და აჭარა“. ისტორიკოსის ამ ცნობიდან ნათელია, რომ ოძრხის საერისთაოს აღმოსავლეთ ნაწილი - სამცხე ტაშისკარიდან იწყებოდა.

"

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

იმერული ნანინა

(imeruli nanina)


ვუძღვნი საბატონო ყმების ახალშობილ შვილებს


გაპუტულო გლეხის შვილო, შენ პაწაწინაო!
აგრე ტკბილად, უდარდელად რამ დაგაძინაო?

დედის მკერდში მიგიგნია შენ ტკბილი ბინაო...

დაიძინე ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


დედა ეტყვის: “გენაცვალოს შენი მშობელიო,

ძუძუებში ჩაგივლია პაწაწა ხელიო!

შენს ვაჟკაცობას მომასწრებს მე ღვთისმშობელიო,

მამიშენის ბედის არ ხარ, შენ სხვა ბედს ელიო:


შენი ვარსკვლავი სხვა არის! - ბედმა გიცინაო!

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


ღმერთს შენი ბედნიერება წინეთ უსახავსო,

შენც მის ნაცვლად ემსახურე, ნურას იზამ ავსო,

დედას თმას ნუ მაწეწინებ, ნუ ჩამაცმევ შავსო!

სხვებ რა გიჭირს: ხომ შეიტყვე, ბატონი არ გყავსო!


რისთვის შეკრთი? მართალია!... რამ შეგაშინაო?

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


გაიზრდები, გენაცვალე, თავისუფალიო;

ბატონი ვერ შეგაწუხებს, ვერც გაგტეხს ვალიო;

შენს მტერსა და მოშურნესა დაუდგეს თვალიო;

ჭირისა და ავ თვალისგან გიხსნის უფალიო!


ხომ გიამა, გენაცვალე! მან გაგაცინაო?

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


დიდი-კაცის შვილს სკოლაში გვერდთ მოუჯდებიო;

აბა შენ იცი, ბიჭოჯან, როგორ ეცდებიო;

ძველ ბატონის შვილს სწავლაში ნუ ჩამორჩებიო,

გლეხსა ნიჭი არა აქვსო, არ აფიქრებიო!..


შენი დაჩაგრული ძმები შენ უნდა იხსნაო,

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


ჩინოვნიკებიც არიან ჩვენი გამწვალეო:

ჩვენს საქმეზე როცა მივალთ, გვეტყვიან: “ხვალეო”,

და, ჩვენ როცა დაგვსაქმებენ, მაშინ კი - “მალეო!”

ამას შენ ვეღარ გეტყვიან, შენ გენაცვალეო,


რომ ვეღარ დაგიბრიყვებენ, თუ რომ თავი სცნაო!

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


პაწაწინა იადონო და ვარდის კონაო,

დღეს ხომ კარგად გაიგონე ჩემი ნანინაო?

და, თუ კარგად გაიგონე, ხომ მოგეწონაო?

მაშ ნუ გძინავს! გაიღვიძე! იცან ქვეყანაო!


შენც შეიტყვე ამა სოფლის ცრუ გამოცანაო!

იავ-ნანა, ვარდო-ნანა, იავ-ნანინაო!...


1864 წ.

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

ილიას მოკვლის გამო

(Ilias mokvlis gamo)


I

ნუ მიწამლავთ მოხუცს გრძნობას

და ნუ ამბობთ, რაც არ მჯერა!..

ნუთუ მართლა დღეს გადაწყდა

საქართველოს ბედისწერა?


არა, არა!.. მითქმა-მოთქმა -

ეს მშიშარა ტყუილია...

ის მშობელი არ მოჰკვდება,

წარმოშობა ვინც ილია!


გრძნობა კვდება, გონება კი

ეკუთვნის წინ, მომავალსა...

გაჰყავს ხიდი ცხოვრებისთვის

და უკაფავს გზა და კვალსა.


და მიტომაც, ვინც მოჰკვდება,

განა ყველა ითქმება მკვდრად?

ზოგი ჩადის ბნელ საფლავში,

ზოგი აქვე რჩება ლამპრად.


და ილიაც არ მომკვდარა...

მამულისთვის რჩება ლამპრად,

მაშინ როცა მისი გვამი

გადიქცევა მიწად და მტვრად.


რაც კი ჰქონდა მაღლით ნიჭი

ბუნებისგან მოცემული,

მთლად მიუძღვნა მისს სამშობლოს,

ფიანდაზად დასდვა გული!..

თრიალეთი (მხარე) - Trialeti (mxare)

თრიალეთი საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეა, ქვემო ქართლის ნაწილი. წყაროებში პირველად მოიხსენიება I საუკუნეში რომაელ ავტორ პლინიუს უფროსთან. მოიცავდა მდინარე ქციის ზემო წელსა და შავწყაროსწყლის ხეობებს (ახლანდელი წალკისა და დმანისის რაიონების ტერიტორიაზე).

სხვადასხვა პერიოდებში შედიოდა სხვადასხვა პოლიტიკური ერთეულების (სამშვილდის და კლდეკარის საერისთავოები, თბილისის საამირო და სხვა) შემადგენლობაში. XIII საუკუნიდან მოყოლებული თანდათან დაიცალა მკვიდრი მოსახლეობისაგან. XIX საუკუნეში მათ ადგილზე თურქეთიდან დევნილი სომხური და ბერძნული მოსახლეობა მოვიდა. თანამედროვე შინაარსით ტერმინი “თრიალეთი” გულისხმობს ქვემო ქართლის მხარის წალკის რაიონის ტერიტორიას.

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

თქვენი ჭირიმე

(tkveni chirime)


ამ დღეს ველოდი, მოვესწარ!…

ვიცინი, აღარ ვტირი მე.

ახალგაზრდებო, აწ კი თქვენ

გამოდით, თქვენი ჭირიმე!…


ბევრი რამ მითქვამს… რომ მეთქვა,

დავიმახინჯე პირი მე!..

ახლა არ გვგლეჯენ ენასა, -

სთქვით რამე, თქვენი ჭირიმე!


“ასჯერ გაზომეთ და ერთჯერ

გამოსჭერთ,” ახლაც ვყვირი მე.

ნუ აჩქარდებით! ნურც შიშობთ,

გამტკიცდით, თქვენი ჭირიმე!


ბევრი ვეცადე, ძირმწარეს

ვერ გავუთხარე ძირი მე.

ახლა კი თქვენი ჯერია,

დაჰბარეთ, თქვენი ჭირიმე!


კუბოს კარამდე მისული

რაღა ვარ, განაწირი მე?

მაგრამ თან თქვენი იმედი

მიმყვება, თქვენი ჭირიმე!


ნუ გამიმტყუნებთ იმედსა,

ხომ ხედავთ, აღარ ვტირი მე!

დრო მოდის - ერთად ვიცინოთ!

ვიცინოთ, თქვენი ჭირიმე!


1905 წ.

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

ზღვაო, აღელდი, აღელდი!

(zgvao, ageldi, ageldi)

ზღვაო, აღელდი, აღელდი,

ქარტეხილს დაემორჩილე!

აამთაგორე ტალღები,

კიდეებს გადააცილე!


მარგალიტების სალარო

შენი უფსკრული გულია,

მყუდროების დროს ის განძი

ქვეყნისთვის დაფარულია.


მხოლოდ როდესაც მრისხანებ,

გულს უხსნი მზეს და მთვარესა,

იმ მარგალიტებს შესტყორცნი

შენ შემკვრელს არემარესა.


პოეტო! ნურც შენ ეკრძალვი

მრისხანე გულის ღელვასა!..

ძილის დროს ქუხილს ნუ მოშლი

და სიბნელის დროს ელვასა!


1894 წ.

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

ვაჟა-ფშაველას

(vaja-pshavelas)




ენას გიწუნებ, ფშაველო,

მგოსანო მაღალ მთისაო,

თუმც კი გვითესავ მარგალიტს!..

მკითხველიც იმას მკისაო!


ჯერ არ ვყოფილვარ ფშავეთში,

მაგრამ კი ვიცნობ ცნობითა;

შენ დამიხატე ის მხარე

ფშაურის ჭკუა-გრძნობითა.


და რაც არ გადმოგიცია

მის შვენებაზე ენითა,

მე თვითონ მივხვდი ყოლიფერს,

შენთანვე აღმაფრენითა.


ვიცი, რომ ფშავლის სოფელი

წმინდაა, მაღალ მთისაო,

ენა - მეტყველი სიმართლის,

გულ-მკერდი - ფოლადისაო.


წინეთ რომ ხმალი უჭრიდათ,

სადღეისოდ სჭრის კალამი…

გადაეც ბარის მგოსნისგან

მთიულებს ძმური სალამი.


1913 წ

წერეთელი აკაკი - Tsereteli Akaki

დედის სიმღერა

(dedis simgera)


ცხრა თვეს მუცლით გატარებდი,

“ვაით” გშობე, “უით” გზარდე,

და რად გიკვირს, ყოველს ქალზედ

უფრო დედას რომ უყვარდე?


ქალი მამას ქმარში გასცვლის,

ცოლი ქვრივი სხვას წაჰყვება;

მაგრამ დედას შვილის ტრფობა

სამარეში თან ჩაჰყვება!


ახლოს გული მისთვის უძგერს,

შორს მყოფს ფიქრით თავს ევლება:

უფიქრელად თავს შესწირავს, -

დედა თვის შვილს ენაცვლება!..


მაგრამ შვილი ხშირად დედას

გასცვლის ხოლმე საყვარელში!..

არ იცის, რომ მოტყუებულს

სხვისი სატრფო რჩება ხელში!..


მაგრამ ნება ბუნებისა

ეს არის და ასე იყოს:

დედამ უნდა შვილისათვის

თავის-თავი დაივიწყოს!..


რა მოგშორდი, შვილო, შემდეგ

შავი ფიქრი გულს მიბურავს...

ვაჰ, თუ გშია! ან გწყურია!

ან გცივა და არა გხურავს!


ეგებ გდიხარ ბრძოლის ველზედ,

გულს გასვია მტრის ისარი

და, რომ წყლული შეგიხვიოს,

დედა-შენი არსად არი!..


ვაი, თუ შენს ლამაზს თვალებს

ყვავი ჰკორტნის და ყორანი,

და უნაგრით უპატრონოდ

დაგხვიხვინებს თავს მერანი!..


ვაჰ, თუ შენსა ხუჭუჭ თმასა

ჩიტი ბუდეს შიგ უფენდეს?

მაშინ დედა-შენიც ჩიტად

გადაიქცეს, შენსკენ ჰფრენდეს!..


1875 წ.

გიმზერ

გიმზერ

(gimzer)


გიმზერ,
ვითარცა უმზერენ შორეთს,
ვფიქრობ:
ხარ ჩემთვის რამხელა დარდი!–
კიდევ კარგი რომ არ იცი,თორემ
ასეთ სიმძიმეს
ვერ აიტანდი"

მე გეძახოდით...ცხრა მთის გადაღმა

მე გეძახოდით...ცხრა მთის გადაღმა

(me gezaxodit ... cxra mtis gadagma)


მე გეძახოდით...ცხრა მთის გადაღმა
ვინ მოგაწვდინათ ეს ხმა, ნეტავი...
კი მოგიხმობდით, მაგრამ ხმადაბლა,
ხმამაღლა როგორ გაგიბედავდით!
იქნებ სულები მართლაც დაჰქრიან
იდუმალი და სწრაფი მარხილით..
და თვით უწყიან უფრო ადრიან–
ვის მიაწვდინონ ვისი ძახილი.
თორემ სხვა აბა რას დავაბრალო,
ჩემი ხმა როგორ მოგწვდათ ნეტავი
გეძახდით, მაგრამ ჩემთვის,ხმადაბლა,
ხმამაღლა როგორ გაგიბედავდით.


Âñ¸ íåîáõîäìîå äëÿ äâèæêà DLE