კვაჭანტირაძე - Kvachantiradze


ლერი კვაჭანტირაძემ ასეთი ინფორმაცია მოგვაწოდა: მათ წინაპრებს ჩოხატაურის რაიონის სოფელ ზომლეთში უცხოვრიათ. უფრო სწორედ, მეზობელი სოფლების – ჭანჭათისა და ზომლეთის ხევის თავში. ხევის ორივე მხარე ჭანური ქვის ქანები ყოფილა, თვითონ სამოსახლო ადგილიც ქვაზე იყო დაფუძნებული, რაზეც მიმოფანტული იყო მიწა ერთი მეტრიდან სამ მეტრამდე.

კვაჭანტირაძეები ქვის კეცების ოსტატები ყოფილან და ახლომახლო დამზადებულ ქვის კეცებსაც იქ ასაღებდნენ. ამიტომ მათი გვარი წარმოდგება არა კვაჭანტირაძე, არამედ „ქვა ჭანური“, „ტი“ – ტინიანი ადგილი, „რა“ – მზე, ანუ მზიანი ადგილი და „ძე“ – გვარის, სიცოცხლის გაგრძელება საბოლოოდ ასე გამოკვეთა გვარი „კვაჭანტირაძე“.

თავის გამოკვლევებში ალექსანდრე ღლონტს ნასესხები აქვს გურიის სოფელი „კვაჭანური“ და ამბობს, რომ ადრე მას „ქვაჭანური“ ერქვაო, რაც ნამდვილად მისაღებია, იმიტომ, რომ ასო ქ ხშირად კარგავს თავის გამოთქმას და გადაიქცევა ხოლმე ასო კ-დ.

მათი წინაპრები მისდევდნენ სოფლის მეურნეობას, ჰქონდათ კარგად მოვლილი დაბალი ვაზი (ვენახი), თხილის ხეივანი და თითქმის ყველა ჯიშის ხე, ხევში კი – წყლის წისქვილი. კვაჭანტირაძეები კარგი მომღერლები ყოფილან. თავადაც ასწავლიდნენ სიმღერებს და გუნდიც ჰყოლიათ. მათი სიმღერები ჩაწერილია და ინახება „საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის“ ფონდში.

ეს გვარი გამოირჩევა თეთრი და მრგვალი პირისახით, მაღალი კისრით, ცისფერი ან მწვანე თვალებით, დამთმობები და არა სიმდიდრის მოყვარულები არიან.

სავარაუდოდ, გვარი კვაჭანტირაძეების წილნაყარი უნდა იყოს. ჭანკვეტაძე (ჭან-ქვა-ტი-ძე), ჭანუყვაძე (ჭანური ქვა ანუ ჭანუ-ქვა-ძე), კვაჭაძე (ქვა-ჭან-ძე) და სხვები.

კაკაურიძე - Kakauridze


კაკაურიძე ორსუფიქსიანი ქართული გვარ-სახელია, შედგება საკუთარი სახელისგან კაკა. ეს კაცის უძველესი სახელია, ასევე, გვხვდება ქალის სახელადაც. ური, ისევე, როგორც ძე, გვარის მაწარმოებელი სუფიქსებია. პირველი გვხვდება მთიულეთში, მეორე – იმერეთში.

ფუძით კაკა გვხვდება გვარი კაკაური, მისი სამშობლოა კახეთი. თელავსა და მის მიმდებარე სოფლებში დაფიქსირებულია 20 სული. 5 სული კი გადასულა თბილისში, ერთი ბათუმშიც დასახლებულა.

ძნელია იმის თქმა, რომელი გვარი გაჩნდა პირველად – კაკაური თუ კაკაურიძე. კაკაურიძე შედარებით მრავალრიცხოვანი გვარია.

„კაკაურიძე მახარობელს, წყალწითელას მცხოვრებს, კოხურას ბეგარის ნუსხის მიხედვით, ემართა სანთელი – ლიტრა ორი, ღომი – გვერდი ორი, პური – გვერდი ერთი, ღვინო – კოკა სამი, ათი თეთრის საკლავი, ორი ძღვენი“ (1570 წელი). იქვე მოიხსენიება მიქელ კაკაურიძე.

პროფესორი ზურაბ ჭუმბურიძე წერს: „კაკი ხურიტული სახელია. ამჟამად მიჩნეულია აკაკის შემოკლებულ ფორმად, მაგრამ მის სხვაგვარ წარმოშობას ადასტურებს თუნდაც ის ფაქტი, რომ აკაკი კაცის სახელია, ხოლო კაკი გურიასა და სამეგრელოში გვხვდება როგორც კაცის, ასევე ქალის სახელად. მისი ფონეტიკური ვარიანტია კაკა, გაგა“.

ფუძით კაკა რამდენიმე ქართული გვარია ნაწარმოები.

ლექსები ბავშვებისთვის

ვარდს სიყვარული ეწვია

სანამ ეკალს შეამჩნევდი მოგეწონა კოკორი,
თქვი ასეთ პაწაწინას სურნელი აქვს როგორი?..
მოეფერე და ეკალმა თითი წითლად შეღება,
ოჰ, ასეთი ძნელი არის ყვავილებთან შეხება.
თუ ტკივილმა გაგიარა... მათქმევინე, მადროვე...
მომწყვიტე და წამიყვანე, შენს ლარნაკში დამტოვე.


****
მომილოცე და მაკოცე
გამო გარეთ ფიფქი ცვივა,
აჰა ქუდი, აქა ქურქი,
გაგიჟდები ისე ცივა.
მომილოცე თოვლი მოდის,
როგოც იქნა დადო თეთრად...
ვიგუდაოთ, ვისრიალოთ,
ავაშენოთ ბაბუ ერთად.
მოუხდება გირჩის ცხვირი
დავაფაროთ ვედრო ქუდად,
მზეო არ გამოანათო,
არ გაგვიხდეს ბაბუ ცუდად.
არ მოხვიდე გაზაფხულო,
მიყვარს როცა ფიფიქი ცვივა,
მერე რა რომ სულ დავსველდი,
მერე რა რომ ასე ცივა.


***
ოთხის გავხდი, დილით ადრე მომილოცა ბებიამ,
შენისთანა კარგი ბავშვი არც კი დამსიზმრებია
დედამ მითხრა: მომილოცავს გაიზარდე დიდიო
მოვხუცდები და მაჩუქე შვილიშვილი შვიდო.
მამა მაგრა ჩამეხუტა, გამიღიმა ბაბუამ,
მომეფერნენ, სულ მიძახეს, ჭკვიანი და ღაბუა...
საჩუქრები დამირიგეს: ბურთი, სახლი, მანქანა
დათუნია რომ დავქოქე ისე დაიქაქანა
შევხტი, გული ამიჩქარდა, ამეტირა ძალიან,
რომ არ მკითხეს: რა გაჩუქოთ, სულ იმის ბრალია.
როგორ დავხვდე ახლა სტუმრებს, ცრემლიანი თვალებით?
აღარ მინდა ტორტის გაჭრა სახლში დავიმალები.
დამცინიან დეიდები: - პატარაა ისევო…
სათამაშოს შეძახილზე თვალებს ცრემლით ივსებსო.
- არაფერიც, სათამშოს ხმა მაშინებს კი არა,
ის მეწყინა შევეხე და როგორ დამიღრიალა?!.

ლექსები ბავშვებისთვის

დამეკარგა ცუგა, კუდი მავთულს უგავს,
ცისფერი აქვს თვალი, პირში ედო ძვალი.
მომენატრა ისე... და არ ვიცი რა ვქნა,
მეჩვენება ზოგჯერ, რომ საერთოდ გაქრა.
გამეპარა უცებ, წკმუტუნა და ავი,
რომ უკბინოს ვინმეს მომეჭრება თავი.
თუ მომიყვანთ ცუგას და არ მეტყვით - ვერას!
ბევრ კამფეტებს მოგცემთ, მე და მამა ყველას.


***
ჰოიზონტთან მთები ჩანს,
ცა-ჰორიზონტს იქითაც,
ტბა ისეთი ვიწროა
მგონი დალევს ჭიქითაც.
გვერდით ძველი ციხე დგას,
უჰ, რამდენი წელია...
ეს გზა მისკენ სავალი
რა შორს გაუწელიათ.
პაწაწინა ბილიკებს
ხან საყდრისკენ მიყავხარ
რა ლამაზი მხარეა
საქართველო მიყვარხარ.


***
თუ კი სადმე შევნიშნე
საპონი და წყალი
_ არ დამბანოთ!-ვყვირივარ,
დამეწვება თვალი.
თუ ბავშვებთან ვთამაშობ
ვყვირი: მომე ბუშტი,
სწრაფად დამემორჩილეთ,
რომ არ მოგხვდეთ მუშტი.
ნეტავ რატომ ვყვიროდი?
დამექნია ხელი,
ხმა ჩამიწყდა, გამიკრეს
თბილი კაშნით ყელი.


***
მზე პირს იბანს და წვეთებით სულ დასველდა საქანელა
აქეთ-იქით ისვრის შხეფებს, ვერ დაიბანს უფრო ნელა?
აღარ მიშვებს დედა გარეთ, ფანჯარასაც ვეღარ ვაღებ,
და გავყურებ ოთახიდან ცვრიან ქალაქს და სველ ბაღებს.
ცარიელი არის ეზო, არ ჩანს ნინი, ნიკა, ანა...
ვინ ასწავლა მზეს ამდენ ხანს წყალთან დგომა პირის ბანა?
აკი მითხრეს მზის გარეშე არ იქნება ცა და მიწა
მზე იმიტომ შეიქმნა, რომ გაახუროს დედამიწა.
ის კი იბანს და წვიმიდგან ჰაერს ცივა მიწა დნება
რა ცუდია, რომ ნათება ზაფხულობით ახსენდება.

***
ჩვენს საბავშვო ბაღში შემოვარდა ცუგა
ისე სწრაფად დარბის მიწა აადუღა.
დასდევს მასწავლებელი, საყვედურით ავსებს:
- საძაგელო, მოშორდი, არ უკბინო ბავშვებს.
რა სულელი ძაღლია, კითხვაც კი არ იცის
სულ იმისი ბრალია კართან რომ არ იცდის.
უცხო პირებისათვის გააკეთეს თაღი
დააწერეს ზემოდან ”ფისოების ბაღი”.


***
დათუნამ თქვა: სკაში თაფლი, მოილია აღარ არის,
ტყეში კენკრა ვერ ვიპოვე აიარია მთა და ბარი.
კუჭი მტკვივა შიმშილისგან, წამლებიც კი აღარ მშველის,
ვერღარ მართობს სტვენით ჭოტი და ცეკვებით კუ და შველი.
დავბერდი და ვერ ვმუშაობ, მიკანკალებს ხელები,
ნეტავ საით გაიკრიფნენ ჩემი დიდი ბელები?
ჩაალაგა ჩემოდანი, მათ საძებრად გასწია,
დაიღალა ცოტა ხანში ჩანთაც ვეღარ ასწია.
დასცინიან ჩიტუნები, ციყვი სულ თავს გავიდა
ტყით ნაწყენი დათუნია ცირკისაკენ წავიდა.


****
გიორგი ბაბუს ცელქი შვილიშვილი ჰყავსო,
სულ კალთაში უზის არ ანებებს თავსო,
ცხელზე ამბობს: - ცივია!
ცივზე ამბობს: - მწვავსო,
თუ საყვედურს ეტყვი ტირილს გააბამსო.
ბანაობა - ცუდია,
საქანელა - მაგარი...
კოვზით შეჭამს იმას, რასაც უნდა ჩანგალი.
ბაბუ ამბობს იცელქოს, ვენაცვალე მაგასო,
ოღონდ ეგ მიეჩვიეს გემრიელად ჭამასო.
ყველაფერს ყრის ფანჯრიდან, ან ძირს აგდებს ხმაურით,
მერე ცეკვას დაიწყებს: დიმპი-დიმპი ტაური...
ბაბუ ამ დროს ტაშს უკრავს, უხარია ძალიან,
მისი ფართე ღიმილი სულ ნინიას ბრალია.



***
სოფიკუნა ცუნცულა,
რატომ სცივათ წიწილებს
აბუზული დგანან და ვერცერთი ვერ იძინებს.
- არაფერი დედკო, ვაბანვე სუყველა
ისეთ მტვერში იწვნენ, რომ ქაფმაც კი ვერ უშველა,
მერე ჟელე დავასხი, გავუხეხე ფეხები,
შენ ხომ იცი მიყვარან და რა ნაზად ვეხები.
ბაფთებიც კი შევაბი, ფრთებზე მუსი წავუსვი,
ასე გამოვპრანჭე და დედიკოსკენ გავუშვი.
ამ სულელმა კრუხმა კი ვეღარ იცნო შვილები
ჩემი დაწეპებული დააწიწკნა ღილები.
ჭუჭყიანი რომ დადის, სულ იმისი ბრალია,
კრუხი შენ აბანავე, მძიმე არის ძალიან.


***
კენგურუმ თავის შვილები სწრაფად ჩაისვა ჩანთაში
დასასვენებლად წაიყვანს, ზღვაზე, სოფელში ან მთაში.
ისიც ეყოფათ ზამთარში ჩანთაში რომ იჯდებიან,
სადმე კურორტზე წავიყვან ზამთრამდე გაკაჟდებიან.
კოდალამ უთხრა კენგურუს: კვალი გატყვია გარჯისო
ფეხით გაუშვი ბავშვები ცოტათი გაივარჯიშონ.
რას დაგყავს ჩანთით, შეხედე ჩემს მშრომელ, ჭკვიან ბიჭებსო,
აგერ უმცროსი ბარტყიც კი ერთად ცხრა ჭიას იჭერსო.
ეწყინა დედა კენგურუს, კოდალას უთხრა ბრაზითო:
შენი ბარტყები ჯობია ჩემს შვილებს შენი აზრითო?
არ იცი რა საშიშია, ბავშვი რომ დედას ცილდება,
მიწაზე დავსვა და მერე ფეხები გაუცივდებათ.

ლექსები ბავშვებისთვის

მამას ლურჯი პერანგი წითლად გავაფერადე
აღარაა ლურჯი, გადამიგდეს ფუნჯი.
გამიჯავრდა დედა: ამდენს როგორ ბედავ,
გაგიჟდება მამა, რა გარეცხავს ამას.
დამემუქრა დეიდა: - ხმას არ გაგცემ დღეიდან!
ბუზღუნებდა მამიდა: - ბავშვი სულ თავს გავიდა.
ბებო პერანგს უცქერის: გაგვითავდა ფურცლები?
არ უჯერებს თვალებს (რა მზერა აქვთ ქალებს)?
შემოვიდა მამიკო, იცით როგორ გამიგო?..
არ მომწონდა მაინც ეს პერანგი ლურჯი.
მოგვაწოდეთ ქილა, დაგვიბრუნეთ ფუნჯი.
გავაგრძელეთ ღებვა, წინსაფქრი მება,
და პალიტრით ხელში, ვღიღინებდით ხმებში.
გადაიცვა მამამ შეღებილი ზედა.
ერთი ჭკუის ხართო! – იცინოდა დედა.


***
ფისუნია კატა, მაგიდაზე ახტა
ვაზა არა, ლარნაკი გატეხა და ჩახტა.
ცოტა წაეთამაშა, შემოატყდა მგონი,
სასდილო ოთახს გაუფუჭა ფონი.
დაამსხვრია დოქი, მიაყოლა ყანწი
ვერ გაიგო, როგორ?(რაღა დროის აწი),
ცოდოაო ბებო, ამ კატისთვის ნუ ღლით
დაიჭირეს ფისო ხულიგნობის მუხლით.


***
ფიფქმა ბევრი იარა, ცხრა ცა გამოიარა,
მიწასთან რომ მივიდა თეთრად ააბრდღვიალა.
თოვლში მურა გავუშვი, არც კი გახარებია
უჰ, რამდენი მოსულა, ცუდად გახდა ბებია.
მე კი ველოდებოდი როდის ჩამოვიდოდა,
დღეს იმხელა გამხდარა სულ აქ იყო ვითომდა.
ციგა, თოვლის ბაბუა, გუნდაობა მაგარი,
გართობა და თამაში, ყველაფერი აქ არი.
ბურანებით სრიალი, ციგის მთამდე მიყვანა...
თოვლის ბაბუს ბურთი ვთხოვე თოვლი ჩამომიყვანა.

***
იყო ერთი ბავშვი ნინო, მოუტანეს პიანინო,
არ იცოდა რა ექნა: ემღერა თუ დაეკრა?
დააწვება კლავიშებს პაწაწინა თითებით,
ხმა რომ არ მოეწონა წამოიცვა წინდები.
- წინდიანი თითებით აბა როგორ დაუკრავ?
უთხრა ბაბუმ ჩუმად და ბებოს თვალი ჩუკრა.
ნინო რას არ ეცადა, არ მოსწონდა დაკრული.
მერე ფოტო შენიშნა ინსტრუმენტთან გარული,
იქ გიტარა უკრავდა ლამაზად მოხატული.
დააკვირდა კლავიშებს, არსად ჩანდა ფერები,
შეეცოდა გააათბო პიანინო ფერებით.
მერე ფუნჯი აიღო და ჩააწო მწვანეში
სხვა ფერებიც მოსინჯა, ცრემლი ედგა თვალებში.
ამ დროს ბაბუც მოვიდა... გაუკვირდა ძალიან,
ბავშვის ცხარე ცრემლები, ნეტავ რისი ბრალია?
რატომ ტირი ნინია რამე ხომ არ გწყენია?
კალვიშები მოვხატე და ძალიან მრცხვენია.

როცა სიცოცხლე მიხაროდა

როცა სიცოცხლე მიხაროდა
გული სითბოსაგან დამიცალე,
როცა სიგიჟემდე შემიყვარდი
შენთან სიახლოვე ამიკრძალე,
ოცნება წმინდა რაც კი გამაჩნდა
ყველა ამირიე, დამიშალე.
შენი გაღიმება შემიყვარდა
მერე შეხვედრაც კი ამიკრძალე.
მარტო სიყვარულის ცოდვა მაწევს,
მაინც არაფრით არ შემიბრალე.
შენი სიყვარული მიხაროდა
ღიმილი კი ცრემლად შემიცვალე.
შენი დავიწყება მაიძულე,
მაგრამ მერე ისიც ამიკრძალე

ქალის ცრემლების ფასი

ამქვეყნად არის ბევრი რამ წმინდა
თუკი მიხვდება კაცი,
თუ ვინმე შეძლებს გაიგოს სრულად
ქალის ცრემლების ფასი...

თუ შეეცდება დარდის გაფანტვას,
უიმედობის დღეებს,
თუ ამოაშრობს ჩუმი ალერსით
დარდით დაღვენღილ ცრემლებს.

ქალის ქვითინი, რომელსაც თითოს
ოცნება გაუფრინდა,
რა შეიძლება ამქვეყნად იყოს
ამაზე უფრო წმინდა?!

ბევრი რამ არის თაყვანსაცემი,
თუკი მიხვდება კაცი,
ოღონდ გაიგეთ, ოღონდ გაიგეთ
ქალის ცრემლების ფასი.

უკვე დაგემშვიდობე

უკვე დაგემშვიდობე
და გითხარი წადი.
გულში სიცარიელეა…
და მე ავად გავხდი.
შენ კი არ მეხმიანები,
უცაბედათ გაჰქრი…
კოცნა მაინც დაგეტოვა…
არაყს მივატანდი…
ტუჩებს ჩავიტკბარუნებდი…
შენი ტრფობით დაღლილს…
მთვარეს ავეკიდებოდი…
ვით ობოლი ბავშვი…
გულში ჩავეხუტებოდი…
რადგან მარტო დავრჩი…
შენს გზას ავედევნებოდი…
შენს ნაკვალევს, აჩრდილს…
ფიქრში მოგეფერებოდი…
მარტოობით დაღლილს…
შენს ტუჩს დავეწაფებოდი…
ამ მწყურვალი ბაგით…
მაგრამ უკვე გვიანია…
წადი, ჩემგან წადი…

გუშინ ეს გული ფეთქავდა ლაღად

გუშინ ეს გული ფეთქავდა ლაღად.
მას სიყვარულის სჯეროდა, სწამდა.
მისი მიზნები სიხვისას არ ჰგავდა,
უნდოდა მშვიდი ცხოვრება მასთან,
გოგო, რომელიც ოცნებად ჰყავდა.
იყო თავნება, გიჟი და ლაღი,
მან ამ სიყვარულს უწოდა განძი,
ამ განძს მისთვის არ ჰქონდა ფასი!
როცა დატევა გულში გაჭირდა,
გულიც დაცალა განძს, რომ დასჭირდა.
არც მისი ძგერა იყო ჩვეული,
გოგო მართავდა გადარეული.
დრო, რომ გავიდა გული დამძიმდა,
თურმე ის გოგო მისგან წავიდა…

ლატარია - Lataria


ლატარიათა გვარს არაფერი აქვს საერთო იტალიაში მოგონილ სიტყვასა და ნივთების ან ფულის გათამაშებასთან. მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ გვარის ფუძედაა გამოყენებული ლათა. ლათა სოფელია კოდორის მარჯვენა ნაპირზე, სოხუმის სამხედრო გზაზე. ლათას მცხოვრები იქნება ლათარი. როგორც ჩანს, მომხდარა ყრუ ფშვინვიერი თ ბგერის გამკვეთრება და თ ასო ტ-ს შეუცვლია (ლათარი – ლატარი – ლატარია).

სალატარაიო – უბნებია ურთში, ნაკადუში (ბეჰეუმქურის ნაპირზე), ნარაზენში, ლარჩვაში, თორსში (თოლისქურის ნაპირებზე), გაღმა შუა ხორგაში.

„ლატარია კოჩოლას ემართა ცაიშის საყდრის ბეგარა“ (1621 წელი).

„ლატარია ხუხულას ემართა ცაიშის საყდრის ბეგარა“ (1616-1621 წლები).

ყველაზე გავრცელებულ ქართულ 1 000 გვართა სიაში ლატარია 353-ე ადგილზეა; ხობის რაიონში უჭირავს მეორე ადგილი, ზუგდიდის რაიონში – 39-ე. ხეთაში ლატარიების 119 კომლი ცხოვრობს, თორსა-დღვაბაში – 59, ორულუში – 31, აბასთუმანში – 28, ხობში – 19, შუა ხორგაში – 18, ახალსოფელში (ზუგდიდის რაიონი) – 11, ურთაში – 11, აბაშაში – 10, ჭიათურაში – 9, ნარაზენში – 8 და ასე შემდეგ.

საქართველოში 2 283 ლატარია ცხოვრობს: ხობში – 876, ზუგდიდში – 858, თბილისში – 2 209.


Âñ¸ íåîáõîäìîå äëÿ äâèæêà DLE