როგორ ამოვიცნოთ ბავშვის ნიჭი?



ფსიქოლოგები სულ ცოტა ხნის წინ ნიჭიერებად მხოლოდ იმ ბავშვებს თვლიდნენ, რომლებიც მკვეთრად და სწრაფად ამჟღავნებდნენ თავიან ტალანტს. მათ დიდ მომავალს უწინასწარმეტყველებდნენ. დღეს კი იგივე ფსიქოლოგები გაცილებით ფრთხილნი არიან შეფასებაში... დიდი ადამიანების ბიოგრაფიები მოწმობს, რომ ნიჭი ყოველთვის არაა ერთი შეხედვით შესამჩნევი, ხოლო ვუნდერკინდებისგან უფრო ხშირად ჩვეულებრივი უფროსები დგებიან.

ტესტი
“ვუნდერკინდებად არცთუ იშვიათად ე.წ. “ვერბალისტებს” თვლიან. ვერბალიზმი – დარღვევაა განვითარებაში, როცა ბავშვი ბევრს და სწრაფად ლაპარაკობს, მაგრამ პირამიდასაც ვერ დააწყობს წესიერად. ყველა ასაკში არსებობს მოღვაწეობის ის სახეობა, რომლის გარეშეც ნორმალური განვითარება შეუძლებელია. სკოლამდელ ასაკში ესაა საგნის შესწავლა, შემდეგ – თამაში. დიდებივით სერიოზული ლაპარაკი, რომელიც მშობლებს ხშირად იშვიათი გონებრივი მონაცემების გამოვლინება ჰგონიათ, ხშირად, პირიქით, დარღვევაა და ჩამორჩენილობის ნიშანი. ასე რომ, საუბარი, თავისდათავად, არ არის ინტელექტუალური ნიჭის ნიშანი.

გაწვრთნილი ბავშვები
კიდევ ერთ "ვითომ–ნიჭიერების" სახეობად ფსიქოლოგები “მშობლების ამბიციების მსხვერპლთ” მიიჩნევენ – პატარა ერუდიტს, რიმელსაც ენციკლოპედიების კითხვა ზღაპრების კითხვაზე მეტად უყვარს. მისი ნამდვილად ნიჭიერისგან გამორჩევა საკმაოდ ადვილია. პირველი – ერუდიტი ცოდნასა და უნარ-ჩვევებს ფლობს, მეორემ – ფიქრი იცის. უცხო ამოცანასთან შეჯახებისას პირველი, ალბათ, დაიბნევა. მეორე – აზარტით შეუდგება ამოხსნას. «ოპტიკური ტყუილი», რომელიც ნამდვილი ნიჭისა და მოჩვენებითის გარჩევის საშუალებას არ გაძლევს, - ერთადერთი მახე არ არის, რომელსაც ნიჭის მკვლევრები აწყდებიან. და მაინც, საინტერესოა, რატომ ქრება ის, რასაც ყველა ღვთის საჩუქრად აღიქვამდა?..

ინტელექტუალური აქსელერატები
არსებობს “ცრუ” ნიჭიერება, რომელსაც რეალური ნაყოფი არ მოაქვს. ნიჭიერი ადამიანი უსწრებს გონებრივი განვითარები თავის თანატოლებს. მაგრამ ბავშვები ხომ სხვადასხვანაირად იზრდებიან. ასევე არათანაბრად ფორმირდება მისი ინტელექტუალური უნარიც. თავისი გონებრივი განვითარების გზაზე ნებისმეირი ბავშვი რამდენიმე პერიოდს გადის. ეს დროის მონაკვეთებია, როცა ის განსაზღვრული უნარ-ჩვევის ათვისებისთვისაა განწყობილი. წლინახევრის ასაკში პატარა სიარულს სწავლობს, ორი წლისა – ლაპარაკს, 5 წლის წაკითხული სიტყვების აზრს გებულობს. და თუ ამ დროს ბავშვს მოძრაობა ან ადამიანური საუბრის მოსმენა არ შეუძლია – დანაკარგი აუნაზღაურებელია. ასე ადვილი ასათვისებელი ეს უნარები მისთვის აღარასდროს იქნება. იმ ბავშვების მონაცემები, რომელთაც ნიჭიერებად თვლიან, მათი ინტელექტის განვითარებასთანაა კავშირში, თვლიან ფსიქოლოგები. და მერე რაღა ხდება? არაა გამორიცხული, რომ რამდენიმე წლის შემდეგ არშემდგარ ვუნდერკინდს ადვილად დაეწიონ თანატოლები.

მძინარე ვარსკვლავები
დაბოლოს, მეცენირები კიდევ ერთ გამოცანაზე იმტვრევენ თავს, - როგორ არ გამოგვრჩეს მხედველობიდან მიძინებული ნიჭი. ისტორიამ ხომ არაერთი შემთხვევა იცის, როცა შეუმჩნეველი მოსწავლისგან შესანიშნავი მეცნიერი ან მსოფლიოს მასშტაბით ცნობილი მწერალი იზრდება. ქვეყანაზე გაცილებით მეტი ნიჭიერი ბავშვია, ვიდრე უფროსებს ჰგონიათ. მაგრამ ბევრს ინტელექტის ღირსება რჩება და რჩება შეუცნობელი. «უნიჭობა თითქმის ყოველტვის – აღზრდის უიღბლობაა. ყოველი ადამიანი თავისი უნარებით იბადება, რომელთა განვითარება საშუალოზე მაღალ დონემდე შეიძლება.
როგორღა უნდა განავითარო ბუნებრივი ნიჭი? – მეცნიერები რამდენიმე პირობას ასახელებენ.

საკვები გარემო
ერთ-ერთი ხერხი შესაფერისი გარემოს შექმნაა. პატარა ბავშვების ნერვულ სისტემაში განსაკუთრებული ნივთირებაა, ე.წ. ნერვული ქსოვილების ზრდის ფაქტორი. ის განსაზღვრავს, რამდენი ახალი ნერვული უჯრედი გაჩნდება ორგანიზმში, როგორ განვითარდება ისინი. ეს ნივთიერება უზრუნველყოფს ნერვული სისტემის პლასტიკურობას – ანუ მის უნარს, შეიცვალოს თავისი მახასიათებლები გარემოს ზეგავლენით. გახდის ამ გარემოს უფრო რთულს თუ, პირიქით, უკიდურესად გაართულებს მას, ეს ცვლის შესამჩნევად ცენტრალური ნერვული სისტემის წყობასაც. გაღარიბებული გარემო მხოლოდ კვლევებისთვის კი არ აცლის საკვებს ბავშვს. უკიდურეს შემთხვევებში ამას გამოუსწორებელი შედეგი მოყვება.

თუ ადამიანი სრულ სიბნელეში, სიჩუმესა და ვიწრო ოთახში გაიზრდებოდა, მისი ტვინის წყობაც შეიცვლებოდაო, ამბობენ მეცნიერები. თანდათანობით ირღვევა მხედველობითი და სმენითი ცენტრი, უფრო მარტივდება ტვინის უჯრედები. მდიდარ და მრავალფეროვან გარემოში ნამდვილი მკვლევრები იზრდებიან – აქტიურები, დაჟინებულები და ცნობისმოყვარეები. ამ შემთხვევაში თავის ტვინის ქერქიც კი უფრო სქელი ხდება, მისი უჯრედები კი – უფრო დიდი. მაგრამ ნიჭის განვითარების საკითხი საიდუმლოდ არ დარჩებოდა მეცნიერებისთვის, პასუხი კითხვაზე “როგორ არ დავფლათ ტალანტი?” ასე მარტივად რომ ჟღერდეს: “შეუქმენით პირობები და მორჩაო”...

გემრიელი აზრები
“შემეცნებითი უნარის განავითარება შეიძლება და აუცილებელია კიდეც. ამიტომ ყოველ ჯერზე პატარას ოდნავ უფრო რთული ამოცანა უნდა მისცეთ. ისეთი, ძალიან მძიმეც რომ არ იყოს და ძალიან მოსაწყენიც. ნიჭიერებს “ტვინის დაძაბვა” უყვართ. ამოცანას იქ უგონებენ საკუთარ თავს, სადაც სხვებისთვის ყველაფერი გასაგებია. კითხვას სვამენ არა მზა პასუხის მისაღებად, არამედ იმისთვის, რომ თავად გაერკვნენ. თანაც, მათთვის მნიშვნელოვანია მხოლოდ გაგება კი არა, მოქმედებაც, შექმნაც.

“შეცნობის წყურვილი – დაჯილდოებული ბავშვის მთავარი მოთხოვნილებაა, მიუხედავად ასაკისა, ტემპერამენტისა, ხასიათისა და ინტერესებისა. ორწლინახევრის ბავშვს კითხვას კი შეასწავლი, მაგრამ ძნელია, ამ კითხვით ბავშვმა სიამოვნება მიიღოს. ამისთვის “შეცნობის გემო” უნდა ჰქონდეს გასინჯული. მაგრამ ისევე, როგორც საუბარი, წიგნის სიყვარულიც არაა გამორჩეული გონებრივი მონაცემების უცილობლობის მაჩვენებელი. კითხვა ხომ ხანდახან სხვების აზრების კოლექციონერობაა მხოლოდ. ნიჭიერისთვის კი მნიშვნელოვანია საკუთარის მოგონება.

პრიანიკის პრინციპი
“ინტელექტუალურად დაჯილდოებული ბავშვი – პერპენტუუმ მობილეა. ყველგან წვდება, ყველაფერს ეხება, გამუდმებით სვამს კითხვებს. გადავსებულია სამყაროს აღმოჩენის სიხარულით. ჩანასახიდან ნამდვილი მონაცემები მაშინ ვითარდება, როცა ბავშვს მოსწონს, რასაც აკეთებს. თუ უხარია რთული ამოცანების ამოხსნა, ჩანასახი იზრდება, თუ არა და – კვდება. როგორ უნდა დავეხმაროთ ბავშვს, რომ “იგრძნოს აზრის გემო”? – ეს უკვე ბუნებითაა ჩადებული, - ამბობენ ფსიქოლოგები. ნებისმიერი ჯანმრთელი ბავშვი სამყაროსადმი უდიდესი ინტერესით იბადება და ყველა ნაბიჯი მისთვის აღმოჩენაა. მთავარია – კვლევის წყურვილი არ ჩავუკლათ.

იყო ძლიერი
ავტორიტარული მშობლები ბავშვს თავს ახვევენ ერთხელ და სამუდამოდ შეკვეთილ მოქმედებას. ასეთი გარემო ნიჭს კლავს. მაინც რომ გადარჩეს, საჭიროა ძლიერი ხასიათი. თუმცა, როგორც ფსიქოლოგები აღნიშნავენ, ძლიერი ხასიათი ყველა ნიჭიერისთვის აუცილებელია. მის გარეშე ნიჭი არ მჟღავნდება. თუმცა სრულადაც არ ქრება. ტალანტი, სწრაფად და კარგად ფიქრის უნარი რჩება. ნიჭიერ ბავშვებს პატარაობაში ყველაფერი ზედმეტად ადვილად ეძლევათ. ბევრი მათგანი არაა შეჩვეული დაძაბულ მუშაობას, არც აქვთ სურვილი, თავიანთი ტალანტი სამყაროს წინაშე წარმოაჩინონ.

იდეის ხორცშესხმის უნარი მოტივაციაზეა დამოკიდებული, მოტივაცია კი ჩვეულებრივ ბავშვებს მეტი აქვთ. ეს სოციალური ინტელექტია, პატივმოყვარეობა, ძალაუფლებისმოყვარეობა, ნებისმიერი რამ, ოღონდ არა – ინტელექტუალური ნიჭი. საზოგადოებაში ნიჭით დაჯოლდოებული 15%-ია. ხოლო მათი რაოდენობა, ვისაც გადაწყვეტილების მიღება და პასუხისმგებლობის საკუთარ თავზე აღება შეუძლია – სულ 2-3%-ია...

როცა ხასიათის ძალა თანხვდება ინტელექტუალურ მაჩვენებელს, ჩნდებიან ადამიანები, რომლებიც სამყაროს ცვლიან...
































ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.