სოხუმის სამხედრო განყოფილება (რუს. Сухумский военный отдел) - აფხაზეთის სამთავროს გაუქმების შემდეგ ადმინისტრაციული ერთეული რუსეთის იმპერიაში. იარსება 1864-დან 1883 წლამდე.
1864 წლის 24 ივნისს კავკასიის მთავარმართებლის ბრძანებით, აფხაზეთის მთავარს, მიხეილ შერვაშიძესა და მის მემკვიდრეებს ჩამოერთვათ უფლებები სამთავროზე, გაუქმდა აფხაზეთის სამთავრო და აფხაზეთში პირდაპირი რუსული მმართველობა დამყარდა. 1883 წელს სოხუმის სამხედრო განყოფილება გაუქმდა და შეიქმნა სოხუმის ოლქი (Сухумский округ), ქუთაისის გუბერნიის საზღვრებში.
სამთავროს გაუქმება სპონტანური აქტი არ ყოფილა და რუსეთის ხელისუფლება ამისთვის ნიადაგს წინასწარ ამზადებდა. ჯერ კიდევ 1864 წლის 27 მარტს მეფისნაცვალი მიხეილ რომანოვი სამხედრო მინისტრ დ. მილიუტინისადმი გაგზავნილ წერილში სამთავროს გაუქმების საკითხს აღძრავდა. ამის თაობაზე მეფისნაცვლის წინადადებები ასე გამოიყურებოდა:
აფხაზეთის მთავარი და მისი მემკვიდრეები უნდა დაეყოლიებინათ მთავრობის უფლებების დათმობაზე;
მთავარს და მის მემკვიდრეებს უნდა დანიშნოდათ ცხოვრებისთვის საკმარისი ჯამაგირი;
აფხაზეთისგან უნდა შექმნილიყო სამხედრო ოლქი, რომელიც წებელდასთან ერთად უნდა დამორჩილებოდა სპეციალურ სამხედრო მმართველს, ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორის დაქვემდებარებაში;
ზღვისპირეთში ენგურამდე უნდა ჩაესახლებინათ კაზაკები და შექმნილიყო აფხაზეთის კაზაკთა ლაშქარი აფხაზეთის სამხედრო ოლქის მმართველის დაქვემდებარებაში;
ყუბანის და აფხაზეთის არმიებს შორის საზღვრად უნდა დაწესებულიყო გაგრის ხეობის ჩამკეტი ქედი, რომელიც ჰყოფდა აფხაზეთსა და ჯიქეთს.
შექმნა
1864 წლის აპრილში ალექსანდრე II-მ მოიწონა კავკასიის მეფისნაცვლის მიერ წარმოდგენილი წინადადებები. მაისში მას გაეგზავნა შესაბამისი მითითებები, რომელთა განხორციელება მან ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს დ. სვიატოპოლკ-მირსკის და აფხაზეთის ჯარების სარდალს, გენერალ პ. შატილოვს დაავალა. 24 ივნისს მეფისნაცვალმა ოფიციალურად აუწყა მიხეილ შერვაშიძეს იმპერატორის ბრძანება აფხაზეთის მთავრის მოვალეობისაგან მისი განთავისუფლებისა და აფხაზეთში რუსული მმართველობის შემოღების შესახებ.
იმავე წლის 12 ივლისს შეიქმნა სოხუმის სამხედრო განყოფილება, ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორის დაქვემდებარებაში.
პირველი ადმინისტრაციული დაყოფა
ახლადწარმოქმნილი ერთეული შედგებოდა ბზიფის, სოხუმის, აბჟუის ოლქებისაგან (округ). მასში შევიდა წებელდის საბოქაულოც. სოხუმის სამხედრო განყოფილების (ე. ი. აფხაზეთის) უფროსად დაინიშნა აფხაზეთის ჯარების უფროსი, გენერალი პ. შატილოვი.
მოსახლეობა
1865 წლის სტატისტიკური მონაცემებით, სოხუმის სამხედრო ოლქის მოსახლეობის რაოდენობა ოლქების მიხედვით ასეთი იყო:
სოხუმის ოლქი - 2 826 კომლი, 16 475 სული
ბზიფის ოლქი - 3 726 კომლი, 20 090 სული
აბჟუის ოლქი - 5 049 კომლი, 32 182 სული
წებელდის საბოქაულო - 1 436 კომლი, 10 443 სული
სულ - 13037 კომლი, 79 190 სული
1866 წლის აფხაზთა სახალხო აჯანყება
1866 წელს ცარიზმმა სოხუმის სამხედრო განყოფილებაში საგლეხო რეფორმის გატარებისათვის მზადება დაიწყო, მაგრამ აფხაზეთის სოციალურ-საზოგადოებრივი წყობის თავისებურებების გაუთვალისწინებლობამ, ჩინოვნიკური აპარატის უხეშმა ჩარევამ აფხაზთა ცხოვრების წესში, აფხაზეთის მოსახლეობის მასობრივი უკმაყოფილება გამოიწვია, რომელიც სახალხო აჯანყებაში გადაიზარდა. აჯანყება დაიწყო 1866 წლის 26 ივლისს სოფ. ლიხნში და მალე თითქმის მთელი აფხაზეთი მოიცვა, რითაც საგრძნობლად შეაშფოთა კავკასიის რუსული ადმინისტრაცია. აჯანყებულმა აფხაზებმა 20 წლის გიორგი შერვაშიძე მთავრად გამოაცხადეს, მაგრამ, იმავე წლის აგვისტოში რუსებმა აფხაზეთში სასწრაფოდ გადაისროლა ჯარის ნაწილები ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორ დიმიტრი სვიატოპოლკ-მირსკის მეთაურობით, რომელმაც აჯანყება სასტიკად ჩაახშო. ამ მოვლენებს აფხაზთა მასობრივი გადასახლება მოჰყვა თურქეთში, რასაც ისტორიოგრაფია "მუჰაჯირობის" სახელით იცნობს.
მეორე ადმინისტრაციული დაყოფა
აჯანყების ჩახშობის შემდეგ ცარიზმი მხარის ადმინისტრაციული მოწყობის რეფორმის მომზადებას შეუდგა, რომელიც ხელისუფლების მხრიდან ადმინისტრაციული კონტროლის გაძლიერებას ისახავდა მიზნად. 1866 წლის 11 აგვისტოს ალექსანდრე II-ს მიერ დამტკიცებული დებულების თანახმად, სოხუმის სამხედრო განყოფილებაში (აფხაზეთი) გაუქმდა წებელდის საბოქაულო და ჩამოყალიბდა ოთხი ახალი ოლქი (округ) - ბიჭვინთის, დრანდის, წებელდის, ოქუმის ოლქები. ცალკე ადმინისტრაციული ერთეულის სახით შევიდა მასში ქ. სოხუმი. სოხუმის სამხედრო განყოფილების უფროსს სამხედრო გუბერნატორის უფლება მიენიჭა, თუმცა ნომინალურად ის ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს ექვემდებარებოდა. იმის გამო, რომ ცარიზმს გადაწყვეტილი ჰქონდა მდ. ბზიფიდან მდ. ენგურამდე შავი ზღვის სანაპიროს კოლონიზაცია კაზაკ-რუსებით, სამურზაყანო (ოქუმის ოლქი) აფხაზეთს შეუერთეს.
მუჰაჯირობა
თურქეთთან წინასწარი მოლაპარაკებისა და მათგან თანხმობის მიღების შემდეგ, მეფისნაცვალმა განკარგულება გასცა, რომ 1867 წლის აპრილის ბოლოდან დაწყებულიყო აფხაზთა გადასახლების პროცესი. სოხუმსა და აფხაზეთის სხვა ადგილებში კვლავ გადაისროლეს ჯარები. ჯერ კიდევ გადასახლების დაწყებამდე, 1867 წლის 6 აპრილს, სოფ. ფსირცხადან მუჰაჯირთა პირველი ნაკადი სამი ხომალდით წავიდა ბათუმში, რომელიც მაშინ თურქეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა. ესენი იყვნენ ჯიქები და ფსხუელები (49 ოჯახი, 218 სული), რომლებიც სოფ. ფსირცხაში 1864 წლიდან ცხოვრობდნენ. 1867 წლის აპრილის ბოლოს მუჰაჯირობამ ორგანიზებული პროცესის სახე მიიღო. აფხაზთა გადასახლება, ძირითადად, ძალდატანებით ხასიათს ატარებდა, რასაც იმდროინდელი დოკუმენტები ადასტურებენ. 1867 წ. 31 მარტს მეფისნაცვალი იმპერატორს წერდა, რომ ბიჭვინთის ოლქის მცხოვრებთ არ სურდათ თურქეთში წასვლა. აფხაზები ნებაყოფლობით ქრისტიანობასაც იღებდნენ, რომ დარჩენა მოეხერხებინათ.
მუჰაჯირობა სამურზაყანოელებს, მიუხედავად მათი დიდი შიშისა, არ შეხებია. ეს იმით იყო გამოწვეული, რომ აქ მოსახლეობა, ძირითადად, ქართული იყო, ხოლო აფხაზები, ვინც აქ ცხოვრობდნენ, ქრისტიანები იყვნენ.
1867 წ. ივნისის დასაწყისში გადასახლების პროცესი დასრულდა. თურქეთის ხელისუფლებამ, შეთანხმებისამებრ, მუჰაჯირები რუსეთის იმპერიის საზღვრებიდან შორს დაასახლა - ნაწილი ანატოლიაში, ხოლო ნაწილი ბალკანეთში, ძირითადად - ბულგარეთში.
გადასახლების პროცესში დგებოდა მუჰაჯირთა სიები სოფლების მიხედვით, ოჯახების რაოდენობის, ოჯახის თავკაცების სახელისა და გვარის მითითებით, ოჯახის წევრთა (ქალები, კაცები) რაოდენობის ჩვენებით. ამ სიების თანახმად, სოფ. ფსირცხადან გადასახლდა 51 ოჯახი (210 სული), სოფ. ფოქვეშიდან - 10 (69 სული. აქედან 9 ოჯახი ფაჩულია - 65 სული, 1 ოჯახი ჯინჯია - 4 სული), სოფ. ჭლოუდან - 125 (539 სული), სოფ. ათარიდან - 7 (43 სული) და ა.შ. ბიჭვინთის ოლქიდან გადასახლდა 226 ოჯახი (1357 სული), დრანდის ოლქიდან - 629 ოჯახი (3245 სული), წებელდის ოლქიდან - 2503 ოჯახი (14740 სული). ამრიგად, აფხაზეთიდან, წებელდა-დალთან ერთად, გადასახლდა არა დაგეგმილი 4500, არამედ 3358 ოჯახი, 19342 სული.
დემოგრაფიული მდგომარეობა მუჰაჯირობის შემდეგ
კავკასიის მთიელთა სამმართველოს ცნობით, 1867 წ. ნოემბრისათვის სოხუმის სამხედრო განყოფილების (აფხაზეთი) მოსახლეობა ოლქების (округ) მიხედვით ასეთი იყო: თითქმის მთლიანად «გაიწმინდა» წებელდა და დალი, რაც გამოწვეული იყო ამ მხარის სტრატეგიული მნიშვნელობით. ამ თემების თითქმის 15 ათასიანი მოსახლეობა თავიანთი სამკვიდროდან აყარეს და უცხოეთში გადაასახლეს. 1868 წლის მონაცემებით, წებელდაში სულ 13 ოჯახი ცხოვრობდა, ხოლო დალში - არცერთი.
1874 წელს კავკასიაში ჩამოვიდა ინგლისელი მოგზაური გროვე. იგი ყარაჩაიდან გადმოვიდა კოდორის ხეობაში. ინგლისელი მოგზაური მოიხიბლა კოდორის ხეობით, მაგრამ აღნიშნავს, რომ სევდა და ნაღველი იპყრობს როცა ხედავს, რომ აქ ადამიანის ყოფნის არავითარი კვალი არ ჩანს: «ხეობის ზემო წელი სრულიად უკაცრიელი იყო», - წერს მოგზაური.
მესამე ადმინისტრაციული დაყოფა
1867 წელს აფხაზთა მუჰაჯირობის გამო დაცარიელებული მიწა-წყლის დასახლებისა და სოხუმის სამხედრო განყოფილების მმართველობის შემდგომი ცენტრალიზაციის აუცილებლობამ დღის წესრიგში დააყენა ახალი ადმინისტრაციული რეფორმის გატარება, რომელიც 1868 წლის 27 მაისს განხორციელდა. გამსხვილდა ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები. შეიქმნა ორი ოლქი (округ) - ბიჭვინთის ოლქი, რომელიც შედგებოდა გუდაუთისა (გაგრიდან ფსირცხამდე) და გუმისთის (ფსირცხიდან მდ. კოდორამდე) უბნებისაგან, და ოჩამჩირის ოლქი, რომელიც შედგებოდა კოდორისა (მდ. კოდორიდან მდ. ღალიძგამდე) და სამურზაყანოს (მდ. ენგურამდე) უბნებისაგან. წებელდაში, რომელიც მთლიანად კოლონიზაციისათვის იყო განსაზღვრული, დასახლებათა მზრუნველობა (попечительство) შეიქმნა. ასეთმა ადმინისტრაციულმა დაყოფამ 1883 წლამდე იარსება. გაუქმებული სოხუმის სამხედრო განყოფილების ნაცვლად შექიმნა ახალი ადმინისტრაციული ერთეული - სოხუმის ოლქი (Сухумский округ), ქუთაისის გუბერნიის საზღვრებში.
1864 წლის 24 ივნისს კავკასიის მთავარმართებლის ბრძანებით, აფხაზეთის მთავარს, მიხეილ შერვაშიძესა და მის მემკვიდრეებს ჩამოერთვათ უფლებები სამთავროზე, გაუქმდა აფხაზეთის სამთავრო და აფხაზეთში პირდაპირი რუსული მმართველობა დამყარდა. 1883 წელს სოხუმის სამხედრო განყოფილება გაუქმდა და შეიქმნა სოხუმის ოლქი (Сухумский округ), ქუთაისის გუბერნიის საზღვრებში.
სამთავროს გაუქმება სპონტანური აქტი არ ყოფილა და რუსეთის ხელისუფლება ამისთვის ნიადაგს წინასწარ ამზადებდა. ჯერ კიდევ 1864 წლის 27 მარტს მეფისნაცვალი მიხეილ რომანოვი სამხედრო მინისტრ დ. მილიუტინისადმი გაგზავნილ წერილში სამთავროს გაუქმების საკითხს აღძრავდა. ამის თაობაზე მეფისნაცვლის წინადადებები ასე გამოიყურებოდა:
აფხაზეთის მთავარი და მისი მემკვიდრეები უნდა დაეყოლიებინათ მთავრობის უფლებების დათმობაზე;
მთავარს და მის მემკვიდრეებს უნდა დანიშნოდათ ცხოვრებისთვის საკმარისი ჯამაგირი;
აფხაზეთისგან უნდა შექმნილიყო სამხედრო ოლქი, რომელიც წებელდასთან ერთად უნდა დამორჩილებოდა სპეციალურ სამხედრო მმართველს, ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორის დაქვემდებარებაში;
ზღვისპირეთში ენგურამდე უნდა ჩაესახლებინათ კაზაკები და შექმნილიყო აფხაზეთის კაზაკთა ლაშქარი აფხაზეთის სამხედრო ოლქის მმართველის დაქვემდებარებაში;
ყუბანის და აფხაზეთის არმიებს შორის საზღვრად უნდა დაწესებულიყო გაგრის ხეობის ჩამკეტი ქედი, რომელიც ჰყოფდა აფხაზეთსა და ჯიქეთს.
შექმნა
1864 წლის აპრილში ალექსანდრე II-მ მოიწონა კავკასიის მეფისნაცვლის მიერ წარმოდგენილი წინადადებები. მაისში მას გაეგზავნა შესაბამისი მითითებები, რომელთა განხორციელება მან ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს დ. სვიატოპოლკ-მირსკის და აფხაზეთის ჯარების სარდალს, გენერალ პ. შატილოვს დაავალა. 24 ივნისს მეფისნაცვალმა ოფიციალურად აუწყა მიხეილ შერვაშიძეს იმპერატორის ბრძანება აფხაზეთის მთავრის მოვალეობისაგან მისი განთავისუფლებისა და აფხაზეთში რუსული მმართველობის შემოღების შესახებ.
იმავე წლის 12 ივლისს შეიქმნა სოხუმის სამხედრო განყოფილება, ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორის დაქვემდებარებაში.
პირველი ადმინისტრაციული დაყოფა
ახლადწარმოქმნილი ერთეული შედგებოდა ბზიფის, სოხუმის, აბჟუის ოლქებისაგან (округ). მასში შევიდა წებელდის საბოქაულოც. სოხუმის სამხედრო განყოფილების (ე. ი. აფხაზეთის) უფროსად დაინიშნა აფხაზეთის ჯარების უფროსი, გენერალი პ. შატილოვი.
მოსახლეობა
1865 წლის სტატისტიკური მონაცემებით, სოხუმის სამხედრო ოლქის მოსახლეობის რაოდენობა ოლქების მიხედვით ასეთი იყო:
სოხუმის ოლქი - 2 826 კომლი, 16 475 სული
ბზიფის ოლქი - 3 726 კომლი, 20 090 სული
აბჟუის ოლქი - 5 049 კომლი, 32 182 სული
წებელდის საბოქაულო - 1 436 კომლი, 10 443 სული
სულ - 13037 კომლი, 79 190 სული
1866 წლის აფხაზთა სახალხო აჯანყება
1866 წელს ცარიზმმა სოხუმის სამხედრო განყოფილებაში საგლეხო რეფორმის გატარებისათვის მზადება დაიწყო, მაგრამ აფხაზეთის სოციალურ-საზოგადოებრივი წყობის თავისებურებების გაუთვალისწინებლობამ, ჩინოვნიკური აპარატის უხეშმა ჩარევამ აფხაზთა ცხოვრების წესში, აფხაზეთის მოსახლეობის მასობრივი უკმაყოფილება გამოიწვია, რომელიც სახალხო აჯანყებაში გადაიზარდა. აჯანყება დაიწყო 1866 წლის 26 ივლისს სოფ. ლიხნში და მალე თითქმის მთელი აფხაზეთი მოიცვა, რითაც საგრძნობლად შეაშფოთა კავკასიის რუსული ადმინისტრაცია. აჯანყებულმა აფხაზებმა 20 წლის გიორგი შერვაშიძე მთავრად გამოაცხადეს, მაგრამ, იმავე წლის აგვისტოში რუსებმა აფხაზეთში სასწრაფოდ გადაისროლა ჯარის ნაწილები ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორ დიმიტრი სვიატოპოლკ-მირსკის მეთაურობით, რომელმაც აჯანყება სასტიკად ჩაახშო. ამ მოვლენებს აფხაზთა მასობრივი გადასახლება მოჰყვა თურქეთში, რასაც ისტორიოგრაფია "მუჰაჯირობის" სახელით იცნობს.
მეორე ადმინისტრაციული დაყოფა
აჯანყების ჩახშობის შემდეგ ცარიზმი მხარის ადმინისტრაციული მოწყობის რეფორმის მომზადებას შეუდგა, რომელიც ხელისუფლების მხრიდან ადმინისტრაციული კონტროლის გაძლიერებას ისახავდა მიზნად. 1866 წლის 11 აგვისტოს ალექსანდრე II-ს მიერ დამტკიცებული დებულების თანახმად, სოხუმის სამხედრო განყოფილებაში (აფხაზეთი) გაუქმდა წებელდის საბოქაულო და ჩამოყალიბდა ოთხი ახალი ოლქი (округ) - ბიჭვინთის, დრანდის, წებელდის, ოქუმის ოლქები. ცალკე ადმინისტრაციული ერთეულის სახით შევიდა მასში ქ. სოხუმი. სოხუმის სამხედრო განყოფილების უფროსს სამხედრო გუბერნატორის უფლება მიენიჭა, თუმცა ნომინალურად ის ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს ექვემდებარებოდა. იმის გამო, რომ ცარიზმს გადაწყვეტილი ჰქონდა მდ. ბზიფიდან მდ. ენგურამდე შავი ზღვის სანაპიროს კოლონიზაცია კაზაკ-რუსებით, სამურზაყანო (ოქუმის ოლქი) აფხაზეთს შეუერთეს.
მუჰაჯირობა
თურქეთთან წინასწარი მოლაპარაკებისა და მათგან თანხმობის მიღების შემდეგ, მეფისნაცვალმა განკარგულება გასცა, რომ 1867 წლის აპრილის ბოლოდან დაწყებულიყო აფხაზთა გადასახლების პროცესი. სოხუმსა და აფხაზეთის სხვა ადგილებში კვლავ გადაისროლეს ჯარები. ჯერ კიდევ გადასახლების დაწყებამდე, 1867 წლის 6 აპრილს, სოფ. ფსირცხადან მუჰაჯირთა პირველი ნაკადი სამი ხომალდით წავიდა ბათუმში, რომელიც მაშინ თურქეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა. ესენი იყვნენ ჯიქები და ფსხუელები (49 ოჯახი, 218 სული), რომლებიც სოფ. ფსირცხაში 1864 წლიდან ცხოვრობდნენ. 1867 წლის აპრილის ბოლოს მუჰაჯირობამ ორგანიზებული პროცესის სახე მიიღო. აფხაზთა გადასახლება, ძირითადად, ძალდატანებით ხასიათს ატარებდა, რასაც იმდროინდელი დოკუმენტები ადასტურებენ. 1867 წ. 31 მარტს მეფისნაცვალი იმპერატორს წერდა, რომ ბიჭვინთის ოლქის მცხოვრებთ არ სურდათ თურქეთში წასვლა. აფხაზები ნებაყოფლობით ქრისტიანობასაც იღებდნენ, რომ დარჩენა მოეხერხებინათ.
მუჰაჯირობა სამურზაყანოელებს, მიუხედავად მათი დიდი შიშისა, არ შეხებია. ეს იმით იყო გამოწვეული, რომ აქ მოსახლეობა, ძირითადად, ქართული იყო, ხოლო აფხაზები, ვინც აქ ცხოვრობდნენ, ქრისტიანები იყვნენ.
1867 წ. ივნისის დასაწყისში გადასახლების პროცესი დასრულდა. თურქეთის ხელისუფლებამ, შეთანხმებისამებრ, მუჰაჯირები რუსეთის იმპერიის საზღვრებიდან შორს დაასახლა - ნაწილი ანატოლიაში, ხოლო ნაწილი ბალკანეთში, ძირითადად - ბულგარეთში.
გადასახლების პროცესში დგებოდა მუჰაჯირთა სიები სოფლების მიხედვით, ოჯახების რაოდენობის, ოჯახის თავკაცების სახელისა და გვარის მითითებით, ოჯახის წევრთა (ქალები, კაცები) რაოდენობის ჩვენებით. ამ სიების თანახმად, სოფ. ფსირცხადან გადასახლდა 51 ოჯახი (210 სული), სოფ. ფოქვეშიდან - 10 (69 სული. აქედან 9 ოჯახი ფაჩულია - 65 სული, 1 ოჯახი ჯინჯია - 4 სული), სოფ. ჭლოუდან - 125 (539 სული), სოფ. ათარიდან - 7 (43 სული) და ა.შ. ბიჭვინთის ოლქიდან გადასახლდა 226 ოჯახი (1357 სული), დრანდის ოლქიდან - 629 ოჯახი (3245 სული), წებელდის ოლქიდან - 2503 ოჯახი (14740 სული). ამრიგად, აფხაზეთიდან, წებელდა-დალთან ერთად, გადასახლდა არა დაგეგმილი 4500, არამედ 3358 ოჯახი, 19342 სული.
დემოგრაფიული მდგომარეობა მუჰაჯირობის შემდეგ
კავკასიის მთიელთა სამმართველოს ცნობით, 1867 წ. ნოემბრისათვის სოხუმის სამხედრო განყოფილების (აფხაზეთი) მოსახლეობა ოლქების (округ) მიხედვით ასეთი იყო: თითქმის მთლიანად «გაიწმინდა» წებელდა და დალი, რაც გამოწვეული იყო ამ მხარის სტრატეგიული მნიშვნელობით. ამ თემების თითქმის 15 ათასიანი მოსახლეობა თავიანთი სამკვიდროდან აყარეს და უცხოეთში გადაასახლეს. 1868 წლის მონაცემებით, წებელდაში სულ 13 ოჯახი ცხოვრობდა, ხოლო დალში - არცერთი.
1874 წელს კავკასიაში ჩამოვიდა ინგლისელი მოგზაური გროვე. იგი ყარაჩაიდან გადმოვიდა კოდორის ხეობაში. ინგლისელი მოგზაური მოიხიბლა კოდორის ხეობით, მაგრამ აღნიშნავს, რომ სევდა და ნაღველი იპყრობს როცა ხედავს, რომ აქ ადამიანის ყოფნის არავითარი კვალი არ ჩანს: «ხეობის ზემო წელი სრულიად უკაცრიელი იყო», - წერს მოგზაური.
მესამე ადმინისტრაციული დაყოფა
1867 წელს აფხაზთა მუჰაჯირობის გამო დაცარიელებული მიწა-წყლის დასახლებისა და სოხუმის სამხედრო განყოფილების მმართველობის შემდგომი ცენტრალიზაციის აუცილებლობამ დღის წესრიგში დააყენა ახალი ადმინისტრაციული რეფორმის გატარება, რომელიც 1868 წლის 27 მაისს განხორციელდა. გამსხვილდა ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები. შეიქმნა ორი ოლქი (округ) - ბიჭვინთის ოლქი, რომელიც შედგებოდა გუდაუთისა (გაგრიდან ფსირცხამდე) და გუმისთის (ფსირცხიდან მდ. კოდორამდე) უბნებისაგან, და ოჩამჩირის ოლქი, რომელიც შედგებოდა კოდორისა (მდ. კოდორიდან მდ. ღალიძგამდე) და სამურზაყანოს (მდ. ენგურამდე) უბნებისაგან. წებელდაში, რომელიც მთლიანად კოლონიზაციისათვის იყო განსაზღვრული, დასახლებათა მზრუნველობა (попечительство) შეიქმნა. ასეთმა ადმინისტრაციულმა დაყოფამ 1883 წლამდე იარსება. გაუქმებული სოხუმის სამხედრო განყოფილების ნაცვლად შექიმნა ახალი ადმინისტრაციული ერთეული - სოხუმის ოლქი (Сухумский округ), ქუთაისის გუბერნიის საზღვრებში.
