მხატვარი - პოეტი
ქართველ მხატვართა შორის, შეიძლება ითქვას, ლადო გუდიაშვილი ქართულ პოეზიასთან და საერთოდ, სიტყვაკაზმულ მწერლობასთან ყველაზე მეტად დაახლოებულია. იგი პოეტია სახვით ხელოვნებაში და თავის პოეტურობას ნახატში არასოდეს არ შორდება. ქართული პოეზიის სიმღერის საგანი მისი ამღერების საგანიც არის და იგი თემატურად ენათესავება ქართული სიტყვის საუკეთესო ოსტატებს. მაგრამ ეს სრულიად არ ნიშნავს, რომ მას სიტყვაკაზმული მწერლობის თვისებები გადაჰქონდეს სახვით ხელოვნებაში. მის მიერ შექმნილი ყველა სურათი სახვითი ხელოვნების უშუალო ნიმუშია და იგი სამყაროს აღიქვამს უშუალოდ ფერებისა და ხაზების მეშვეობით. იგი ნამდვილი მხატვრების ენით მეტყველებს სამყაროს რაობაზე და არასოდეს არ შორდება მხატვრობის სპეციფიკურ თვისებებს. ლადო გუდიაშვილი მხატვრობაში წმინდა ეროვნული კულტურის საფუძველზე აღმოცენდა. არა მარტო ქართული ფრესკა და ჩუქურთმა, არქიტექტურული ძეგლები, ძველი ხელნაწერი წიგნების მორთულობა და ქართული ოქრომჭედლობა ასაზრდოებდა მას, არამედ ქართული კლასიკური და ხალხური პოეზია, ქართული თქმულებები და ზღაპრები, ჩვენი ისტორიის საუკეთესო ფურცლები, ჩვენი ხალხის ყოფა-ცხოვრება, შრომა, ხალხური სანახაობები (ბერიკაობა, ყეენობა და სხვ.) არის საფუძველი იმ შთაგონებისა, რომელიც ლადო გუდიაშვილმა გამოავლინა თავის მრავალფეროვან და მომხიბლავ შემოქმედებაში. იგი თითქოს მხატვარი მემატიანეა ჩვენი ხალხის სულიერი ცხოვრებისა და თითქმის არაფერი გამორჩენია, რაც ნიშანდობლივი და სანიმუშო იყო საქართველოს ცხოვრებაში.
თვით პლასტიკური აღნაგობა მისი სახეებისა წარმოშობილია ჩვენი ხალხის გარეგნული იერიდან და ყოფა-ცხოვრებიდან. ვისაც უნახავს ლადო გუდიაშვილის ცეკვა მეგობრულ ნადიმებზე, მისთვის ნათელი გახდება თუ საიდან იბადებიან მის სურათებში აღბეჭდილი რხევანი და მოძრაობანი. მისი ცეკვა ქართული ხალხური ცეკვაა-ფაქიზი, დახვეწილი და ახალ ხარისხში აყვანილი, ხოლო მის ტილოებზე აღბეჭდილი რხევანი და მოძრაობანი კიდევ უფრო მიუწვდომელ მხატვრულ ხარისხში აყვანილი და მხატვრის პოეტური სულით შთაგონებულია.
ძველი თბილისის ყოფა-ცხოვრების ფონზე ლადო გუდიაშვილმა ადრე დაინახა თბილისის ბოჰემის სახეები და შექმნა კინტოებისა და მათი ყოფა-ცხოვრების განუმეორებელი სურათები. ამ ციკლში ლადო გუდიაშვილმა გახსნა თუ აღმოაჩინა სრულიად ახალი მხატვრული სამყარო. მართალია, ლადო გუდიაშვილს ამ ციკლის თემატიკაში ჰყავდა წინამორბედი - ნიკო ფიროსმანი, რომელმაც თავის დროზე დიდი ყურადღება მიაქცია ძველ თბილისს და მის წიაღში გამოვლილ კინტოების ცხოვრებას, მაგრამ ლადო გუდიაშვილმა სრულიად დამოუკიდებელი, ახალი სამყარო შექმნა, რომლის მსგავსი არასოდეს არ ყოფილა ქართულ მხატვრობაში. მხატვარმა თითქოს გადმოგვცა ძველი თბილისის ყოფა-ცხოვრების მიწურული, მასთან განშორების სამწუხარო და დრამატული ჟამი. ამიტომ ამ დროის სურათებში სახეები სულიერად მეტისმეტად დრამატიზებულია და მათი გარეგნული რხევანი ხაზგასმულია და ხშირად გროტესკამდეა მიყვანილი. ამ სურათებში ფერწერა ჩამუქებულია და სახეები გამოკვეთილია მძიმე საღებავებით. თითოეული სახე ძალზე გამოკვეთილია და საღებავების მიღმა მათი ხაზობრივი აღნაგობა იგრძნობა. ამ სურათებში დიდი ადგილი უჭირავს ნატურმორტს, სადაც განსაკუთრებით დახატულია ალიონისფერი თევზები, რაც ასე კარგად ეხამება თბილისის გარეუბნებში და სხვაგან მოქეიფე კინტოების სახეებს. შინაგანი ექსპრესია ყველა ამ სურათის ნიშანდობლივი თვისებაა და სულიერი მღელვარება გარეგნულად ხელშესახებ ფორმებშია მოქცეული. ხანდახან ეს ექსპრესია მიღწეულია სადა და უბრალო ხერხით, მაგრამ ამ სადა ხერხში უცნაური ხილვა და მოძრაობის განჭვრეტაა ნაჩვენები. მაგალითად მეეტლის მიერ უეცრად შეყენებული ცხენების წინა ფეხები ძალზე წაგრძელებულად დაუხატავს მხატვარს, რითაც საოცარი ექსპრესია მიუნიჭებია სურათისათვის.
ლადო გუდიაშვილი კომპოზიციის დიდი ოსტატია. მის სურათებში კომპოზიციური მთლიანობა ზედმიწევნითაა დაცული. მისი კომპოზიცია ნაკარნახევია არა იმდენად სურათის შინაარსით, რამდენადაც მხატვრის სახვითი მოთხოვნილებებით, ე. ი. კომპოზიცია ფერთა შეხამებითა და ნახაზით არის გაპირობებული. მისი კომპოზიცია ქართულ კერამიკასა და ჩუქურთმას ან ხალხურ საკრავებს ენათესავება.
რითმა
ვინც რითმებს კითხულობს ცალკე, იმან არ იცის რა არის ლექსი. ლექსი ისეთივე ორგანიზმია...
რითმა არ არის ლექსში მთავარი, მაგრამ რითმის უგულველყოფა... ხანდახან პოეტური აზრის ელვარება იმდენად ძლიერია,,რომ იგი როგორც მუსიკალური ფრაზა შემოიჭრება ლექსში, რომლითაც შეიძლებაპოეტმა შეინარჩუნოს რითმის მუსიკალურობა...რითმა არ უნდა აჩერებდეს მკითხველის ყურადღებას, ე.ი. მკითხველი ლექსს არ უნდა კითხულობდეს ისე, რომ რითმა მის ყურადღებას იპყრობდეს...
თუ პოეტურ ნაწარმოებში სხვა კომპონენტები ახალია, მაშინ რითმა არ იჭერს მთავარ ადგილს. ეს იმას ნიშნავს, რომ რითმას არ უნდა ენიჭებოდეს აზრი. მაგრამ პოეზიაში იყვნენ, არიან ისეთი პოეტებიც, რომლებსაც ახალი რამ შემოაქვთ რითმის კულტურაში. სხვადასხვა პოზიციის პოეტებმა მაიაკოვსკმა და პასტერნაკმა შექმნეს რითმის კულტურა. მაიაკოვსკიმ დიდი მნიშვნელობა მისცა რითმას...
ქართული რითმა სხვადასხვა დროს სხვადასხვანაირი იყო. რუსთაველი, გურამიშვილი და ბესიკი იყვნენ რითმის ვირტუოზები. მათ ჰქონდათ ყოველგვარი რითმა.
მეცხრამეტე საუკუნის პირველ ნახევარში გვაქვს მიახლოებითი რითმები, ხოლო მეორე ნახევარში ნაწილობრივ გატაცება _ ბესიკის და გურამიშვილის... რითმა იყო ერთგვარი ჩარჩო კონსტრუქციული ელემენტი ნაწარმოების. მეცხრამეტე საუკუნის მეორე პოზიაში რითმის საკითხი შეიცვალა.
მართალია, აკაკიმ, რაფ. ერისთავმა სცადეს ზუსტი რითმები ე. ი. გარითმული სტრიქონების გარითმვა, მაგრამ ეს გამომდინარეობს ლექსის საგნის ელემენტებისაგან, მაგრამ რითმის სიზუსტე ნაწილობრივ გაიოლებული იყო, რადგან პოეტურ რითმას არ ჰქონდა დამოუკიდებელი მნიშვნელობა...როდესაც დეკადენტური ელემენტი გვაქვს ჩვენს პოეზიაში ე. ი. პოეტური ნაწარმოების ცალკე ელემენტის გამეფება, ეს მათ მიაჩნდათ პოეზიის ამოცანად. პოეტური აზრი იყო საფუძველი მხატვრული ნაწარმოებისა.
ჯერ გრიშაშვილმა დიდი ყურადღება მიაქცია რითმას. პოეტურ ლექსებში იგი ზუსტ რითმებს ხმარობდა, შემდეგ სიმბოლოსტებმა რითმა სამკაულად არ აღიარეს...არამედ ლექსის ამოცანად დაისახეს რითმა. აქ რითმა უმრავლეს შემთხვევაში ხელოვნური იყო..ისინი ფიქრობდნენ რითმამ უნდა მიიპყროს ყურადღება.. მაგ. ეს ლექსი ეკუთვნის გაფრინდაშვილს, ამის მაგივრად ამბობდნენ: _ ამ რითმის ავტორი ეს და ეს არის და სხვა.
ლექსი თუ კარგია მე არ გავურბი არც ტრადიციულ რითმებს, არც ზუსტ რითმებს, არც ასონანსებს და არც კონსონანსებს, ნახმარ რითმებსაც. მაგრამ თუ ლექსში რამდენიმე რითმა არ არის, არ მაინტერესებს დაყენებული რითმა, ესეც არ მიმაჩნია. მე არ გამოვდივარ ვლადიმერ მაიაკოვსკის კონცეპციიდან. მე მგონია, პოეტის იდეური და პოეტური სამყაროდან არა ერთი საინტერესო ახალი რითმა არ შეიძლება არ ამოფრინდეს.
კარგი ლექსის წერა არ არის საკმარისი, საჭიროა ცოცოხალი ლექსის წერა და ამავე დიდი სამყაროს შემცვლელი წერა, ეროვნების ცოდნა.
გამოსათხოვარი სიტყვა გალაკტიონ ტაბიძეს
დღეს მთელი ქართველი ხალხი, ქართული მწერლობა და კერძოდ ქართული პოეზია სამუდამოდ ეთხოვება თავის უსაყვარლეს და უბადლო წარმომადგენელს, ქართული პოეტური კულტურის სიამაყეს, ჩვენი რესპუბლიკის სახალხო პოეტს გალაკტიონ ტაბიძეს. იგი ვალმოხდილი, თავისი ნაამაგარით თითქოს კმაყოფილი მიეშურება მამადავითზე, მამათა სავანეში, სადაც სიჭაბუკის ჟამს უნაზესი„ “მთაწმინდის მთვარე“ გამოცხადებია, მომხიბლავი ცისფერი ლანდები აუმღერებია და ამ მთის ფესვები თავის უებრო ჩანგის ლარებად უქცევია. მაგრამ, ჩვენ, პოეტები საქართველოსი. მივტირით უდროოდ დაღუპულ უფროს ძმას და ქართული სიტყვის მომხიბლავ ოსტატთან განშორებას ვერ შევრიგებივართ. თითქოს თვალის დახამხამება ვერ მოვასწარით, ისე დაეცა ქართული სიტყვის დიდი ჭადარი და ქართული სულის მაჩრდილებელი რტოები დაილეწა. მისი დაცემის ხმა სიცოცხლის გულის გაბზარვას დაემგვანა. ჩვენმა ტკივილმა ჯერ კიდევ დამწიფება ვერ მოასწრო, ვერ შეგვიგვრძნია თუ რა ნესტარით ვართ დაჩხვლეტილნი და რა განუკურნელი ჭრილობა დასადგურებულა ჩვენს არსებაში. ამ დიდი დანაკლისის ჯეროვნად შეგნება და მისი შეფასება ისე ძნელია, როგორც საყვარელ პოეტთან განშორება. ხვალ ან ზეგ ჩვენ გალაკტიონ ტაბიძეს ვერ შევხვდებით, ვერ გავუღიმებთ და მთრთოლვარე პოეტური სიტყვით იგი ვერ შეგვეხმიანება. იგი თავის საყვარელ თბილისის ქუჩებს სამუდამოდ შორდება და მოულოდნელად ეთხოვება. ქლიავისფერი საქართველოს მთები მართლაც იბინდება და გლოვის ზარი თითოეული ქართველის გულში ირეკება. ამ საუკუნეში, ქართული კლასიკური პოეზიის ფესვმაგარი მუხების აკაკი წერეთლისა და ვაჟა-ფშაველას სიკვდილის შემდეგ, ქართულ პოეზიას თვალნათლივ ამაზე მძიმე გლოვის დღეები არ განუცდია. გალაკტიონ ტაბიძე თავის ცხოველმყოფელი, ჯადოსნური პოეტური ხმით საბჭოთა პოეზიას ამშვენებდა და მისი მაღალი ტალანტი მრავალსაუკუნოვანი ქართული მწერლობის გამართლება იყო. იგი მომხიბლაობას მატებდა ქართული მწერლობის უჭკნობ მშვენებას და თავის ერის სულის საგანძურში ფასდაუდებელი სიმდიდრე შეჰქონდა.
ამ საუკუნის პირველ მეოთხედში იგი პოეტური სიტყვით ღირსეულად გამოეთხოვა ილია ჭავჭავაძეს და აკაკი წერეთელს და ახალი პოეტური სამყაროს მქადაგებელი გახდა. მას წილად ხვდა ქართული ლექსის ერთი მთავარი რეფორმატორი ყოფილიყო. „მთაწმინდის მთვარის “ავტორმა ქართული სიტყვის მეშვეობით, ახალი პოეტური სამყარო აღმოაჩინა და ამ საუკუნის ესთეტიკურ გემოვნებას საქართველოში საფუძველი ჩაუყარა. იგი იყო საოცარი გაქანებისა და მოულოდნელი ხილვების პოეტი. იგი იყო ქართული სიტყვის აღუვსებელი და დაუშრეტელი საწყაული. ასეთი თავისუფალი და ლაღი სუნთქვის პოეტი საქართველოში იშვიათად დაბადებულა. გალაკტიონ ტაბიძემ ჩვენს პოეზიაში ახალი ნიუანსირებული სულიერი ცხოვრება შეიტანა და ქართული მწერლობაში აზროვნების შედევრები შექმნა. იგი იყო ლექსის უბადლო ვირტუოზი და ქართული სიტყვის გენიალური არტისტი. პოეტს თავისი მთრთოლვარე სიმები საქართველოს მიწაში ჰქონდა ჩაფესვილი. გალაკტიონ ტაბიძის პოეზია იყო და დარჩება, როგორც განუმეორებელი მელოდია ქართული სულისა და როგორც ქართული სიტყვის უებრო მუსიკალური აღმაფრენა. გალაქტიონ ტაბიძემ განგვაცდევინა პოტური სულის უნაზესი რხევა და მომხიბლავი განცდები, ნახევარ ჩრდილები და უჩვეულო ხილვები ჩვენს ყოფაცხოვრებაში უშუალოდ შეიტანა.
ორმოცდაათი წლის განმავლობაში ემსახუებოდა იგი ქართველ ხალხს და პოეტური სიტყვის მეშვეობით სულის ჩაუქრობელ კოცონებს ანთებდა. იგი, როგორც საქართველოს ბუნება, მუდამ მრავალფეროვანი, მდიდარი და მუდამ სიახლის გრძნობის მატარებელი იყო. გალაკტიონ ტაბიძეს პოეზია საკუთარი სულის თანდაყოლილ თვისებად მიაჩნდა. პოეზია მისთვის სულის გასპეტაკების საბრძოლო იარაღი იყო. იგი ყოველდღიურად, პოეტურ სიტყვასთან ჭიდილში, შთაგონების შეუნელებელ ცეცხლში იწოდა. პოეტური შფოთვა და სულის მოუსვენრობა მას არასდროს განშორებია. გალაკტიონ ტაბიძე თითქმის არავის უნახავს ოდესმე პოეტურ ცხოვრებიდან თუ პოეტურ თრთოლვიდან გამოთიშული. მისი სული მუდამ შფოთავდა, მუდამ აფორიაქებული იყო და იგი თითქოს უბინაოს ჰგავდა, ის შეჩვეული იყო ქვეყნის საერთო ცხოვრებას. გალაკტიონ ტაბიძის ბინა მთელი საქარათველო იყო. საქართველო იყო მისი ოჯახი, მისი მშფოთვარე სულის სამყოფელი და მისი სიმღერის საგანი. ის მუდამ ატარებდა გულის სიღრმეში დაბინდულ ქლიავისფერ მამულის ხატებას. რევოლიციამდე მამულის ცხოვრება ნაღვლიანი ფერებით და ინტონაციით
ჰქონდა პოეტს გადმოცემული:
„ცვრიან ბალახზე თუ ფეხშიშველი
არ გავიარე რაა მამული...“
მაგრამ პოეტს ესმოდა, რომ ნანგრევების და დანგრეული ტაძრების მიღმა იყო ნამდვილი საქართველო. იგი საქართველოს წიაღში ამირანის ნაკვალევს დაეძებდა და ქართველი ხალხის გენიას ამგვარად ეხმაურებოდა:
„შეხავსებია კლდეები კლდეებს,
აქ ვიღაც კვნესის დიდი ხანია.
ამირანია? მივმათავ ტყეებს
და ტყე გუგუნებს –ამირანია“.
იგი თავად იყო ქართული პოეზიის ამირანი, მისი ძალის და ენერგიის გამართლება. მას სწამდა, რომ პოეზიის ჭეშმარიტი სამსახური არის ვაჟკაცობა და გმირული თავდადება. გალაკტიონ ტაბიძის პოეზიაში ცხოვრობდა ეროვნული გმირული სული, რომელიც სამამულო ომის დღეებში უფრო გაძლიერდა და ომახიან სტრიქონებში გაიშალა. მას, უპირველეს ყოვლისა, სამშობლო ეძახდა. იგი სამშობლოს, ხალხის სიყვარულის შთაგონებული მომღერალი იყო. იგი ადრე შევიდა მებრძოლთა რიგებში და კომუნიზმის მშენებელ ხალხს მხარში ამოუდგა.
გალაკტიონ ტაბიძემ შექმნა რევოლუციის მუსიკის ნამდვილი განცდა. პოეტს ხიბლავდა საზოგადოებრივი დიდი მოვლენების მუსიკალური აღდგენა. მას უფრო მუსიკალობა იტაცებდა პოეტურ სამყაროში და მისი სტრიქონების სინატიფე ამ საფუძველზე იყო ახმიანებული. იგი მღეროდა და პოეზიისთვის იწოდა სიკვდილის წინა წუთებში. პოეტური სიმღერა მისი გულის განუყრელი თანამგზავრი იყო. ტრაგიკულად დაღუპულ პოეტს უბის წიგნაკში წამოწყებული ლექსის რამდენიმე სტრიქონი და მრავალი რითმა აღმოჩდა ჩაწერილი. ეტყობა, პოეტი უკანასკნელ ამოსუნთქვამდე არ განშორებია პოეზიას, თითქოს გალაკტიონ ტაბიძემ სიცოცხლის უკანასკნელი წუთებიც ლექსის ნატეხებით და რითმებით მოკენჭილი გზა გაიარა.
ორმოცდახუთი წლის წინათ დაწერილ ლექსში „მთაწმინდის მთვარე“ გალაქტიონ ტაბიძე ამბობდა: „სიკვდილის გზა არ – რა არის, ვარდისფერ გზის გარდა“- დიახ, დღეს ამ ვარდისფერი გზით მიეშურება ქართველი ხალხის უსაყვარლესი პოეტი მთაწმინდაზე, მამათა სავანეში და ქართველი ხალხის გლოვა და სიყვარული მიაცილებს მას უკანასკნელ სადგომამდე.
გალაკტინ ტაბიძე დღეიდან ეკუთვნის ისტორიას, მამათა სავანეს, ხოლო მისი ცოცხალი პოეტური სიტყვა წკრიალებს ქართველი ხალხის გულში და უკვდავება მის სახელს ჭირისუფალივით მიჰვება მომავლის გზაზე. უკვდავება არასდროს არ გაშორდება გალაკტიონ ტაბიძის პოეზიას და ჩვენ, საქართველოს პოეტები, ვიგონებთ მის პოეტურ, მთრთოლვარე, განუმეორებელ სიცოცხლეს და ვეთხოვნებით ჩვენს სიამაყეს, უფროს ძმას და საყვარელ ადამიანს მისივე სიტყვებით:
„ქარვათა მორევში ეშვება ფარდები,
საღამო კანკალებს კრძალვით და რიდობით,
ქვითინებს მამული, ტირიან ვარდები,
მშვიდობით, მშვიდობით”
ჩიქოვანი სიმონ - Chiqovani Simon
⏱️ 1 წთ.
👁️ 1
100%
