ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის ევო­ლუ­ცია, შა­ვი ხვრე­ლე­ბი



ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის ევო­ლუ­ცია, შა­ვი ხვრე­ლე­ბი

(varskvlavebis evolucia, shavi xvrelebi)


ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის ევო­ლუ­ცი­ი­სა და შა­ვი ხვრე­ლე­ბის ბუ­ნე­ბის შე­სა­ხებ

…შავი ხვრელის ცენტრში გრავიტაცია უსასრულოა. ეს კი ნიშნავს იმას, რომ არავი

ნ იცის, რა ხდება შავი ხვრელის ცენტრში. საქმე გვაქვს სინგულარობასთან. ცოდნის უკმარისობა იძლევა საფუძველს სხვადასხვა ინტერპრეტაციისთვის. მაგალითად, მოვისმენთ მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ შავი ხვრელის ცენტრი შეიძლება იყოს გვირაბი პარალელურ სამყაროში ან რომ ამ გვირაბის გავლით დროში მოგზაურობა შეიძლება…

ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი არის მო­კაშ­კა­შე ობი­ექ­ტი, რო­მე­ლიც შედ­გე­ბა და­მუხ­ტუ­ლი ნა­წი­ლა­კე­ბის გა­ზის­გან – პლაზ­მის­გან. პლაზ­მას გან­საზღ­ვ­რულ მო­ცუ­ლო­ბას უნარ­ჩუ­ნებს გრა­ვი­ტა­ვი­ცია (ის მი­ზი­დუ­ლო­ბის ძა­ლა, რო­მე­ლიც წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის სხვა­დას­ხ­ვა შრე­ებს შო­რის). ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი გა­დის ევო­ლუ­ცი­ის სხვა­დას­ხ­ვა ეტაპს. ის შე­იძ­ლე­ბა და­ი­ბა­დოს გი­გან­ტუ­რი მო­ლე­კუ­ლუ­რი ღრუბ­ლის (მტვრი­სა და გა­ზის ღრუბ­ლის) გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი კო­ლაფ­სის შემ­დეგ. ღრუბ­ლის ნა­წი­ლებს შო­რის მი­ზი­დუ­ლო­ბის გა­მო შე­და­რე­ბით ერ­თ­გ­ვა­რო­ვა­ნი ღრუ­ბე­ლი იშ­ლე­ბა მცი­რე ზო­მის შემ­კ­ვ­რი­ვე­ბულ ობი­ექ­ტე­ბად – პრო­ტო­ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბად. სხვა­დას­ხ­ვა მა­სის პრო­ტო­ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბი წარ­მოქ­მ­ნი­ან გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბუ­ლი ტი­პის ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვურ ობი­ექ­ტებს. პრო­ტო­ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბი, რო­მელ­თა მა­სა უფ­რო მცი­რეა, ვიდ­რე მზის მა­სის რვა პრო­ცენ­ტი, საკ­მა­რი­სად ვერ იკუმ­შე­ბა და, შე­სა­ბა­მი­სად, ვერ იქ­მ­ნე­ბა საკ­მა­რი­სად დი­დი ტემ­პე­რა­ტუ­რა თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ის­თ­ვის. ასეთ ობი­ექ­ტებს ყა­ვის­ფერ ჯუ­ჯებს უწო­დე­ბენ. ყა­ვის­ფე­რი ჯუ­ჯე­ბის სი­კაშ­კა­შე შე­და­რე­ბით მცი­რეა და ისი­ნი ნე­ლა კვდე­ბი­ან. თუ პრო­ტო­ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის მა­სა მზის მა­სის ტო­ლი ან მე­ტია, გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი ძა­ლა საკ­მა­რი­სია იმის­თ­ვის, რომ მა­ტე­რი­ის შე­კუმ­შ­ვი­სას წარ­მო­იქ­მ­ნას საკ­მა­რი­სად ცხე­ლი გუ­ლი. ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის შიგ­ნით არ­სე­ბუ­ლი მა­ღა­ლი ტემ­პე­რა­ტუ­რის (რამ­დე­ნი­მე მი­ლი­ო­ნი გრა­დუ­სი მა­ინც) პი­რო­ბებ­ში მიმ­დი­ნა­რე­ობს თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი, რომ­ლის შე­დე­გად წარ­მოქ­მ­ნი­ლი წნე­ვის ძა­ლა აბა­ლან­სებს ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის შრე­ებს შო­რის არ­სე­ბულ მი­ზი­დუ­ლო­ბის ძა­ლას და მყარ­დე­ბა ე.წ. ჰიდ­როს­ტა­ტი­კუ­რი წო­ნას­წო­რო­ბა. ამის შემ­დეგ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი იკა­ვებს ად­გილს ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის კლა­სი­ფი­კა­ცი­ის ე.წ. მთა­ვარ მიმ­დევ­რო­ბა­ში. მზის მა­სის სა­და­რი მა­სის ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბი მთა­ვარ მიმ­დევ­რო­ბა­ში რჩე­ბი­ან და­ახ­ლო­ე­ბით ათი მი­ლი­არ­დი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში.

სა­ნამ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი ვარ­ს­კ­ვ­ლავ­თა კლა­სი­ფი­კა­ცი­ის მთა­ვარ მიმ­დევ­რო­ბა­შია, ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გულ­ში მიმ­დი­ნა­რე თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბის­თ­ვის სა­ჭი­რო მა­სა­ლაა წყალ­ბა­დი. თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ი­სას “იწ­ვის” წყალ­ბა­დი და წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ჰე­ლი­უ­მი, ამა­ვე დროს თა­ვი­სუფ­ლ­დე­ბა ენერ­გია, რო­მე­ლიც გა­და­ე­ცე­მა ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის სხვა ნა­წი­ლებს. მზის ტი­პის ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვებ­ში წყალ­ბა­დის მა­რა­გი საკ­მა­რი­სია ათი მი­ლი­არ­დი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში. მზე­ზე გა­ცი­ლე­ბით მძი­მე ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვებ­ში წყალ­ბა­დის მა­რა­გი უფ­რო სწრა­ფად ილე­ვა. ყვე­ლა­ზე მძი­მე ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვებ­ში წყალ­ბა­დი ილე­ვა ერ­თი მი­ლი­ო­ნი წლის შემ­დეგ. წყალ­ბა­დის გა­მო­ლე­ვის შემ­დეგ თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი წყდე­ბა, ვარ­კ­ვ­ლა­ვი იწყებს კვდო­მას, ხო­ლო ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გულ­ში რჩე­ბა ჰე­ლი­უ­მი. იმის­თ­ვის, რომ და­იწყოს თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი ჰე­ლი­უ­მის მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით, სა­ჭი­როა მზის გულ­ში არ­სე­ბულ ტემ­პე­რა­ტუ­რა­ზე უფ­რო მა­ღა­ლი ტემ­პე­რა­ტუ­რა. რო­დე­საც ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გულ­ში თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი მთავ­რ­დე­ბა, ჰიდ­როს­ტა­ტი­კუ­რი ბა­ლან­სი ირ­ღ­ვე­ვა, გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი ძა­ლა აჭარ­ბებს თერ­მუ­ლი წნე­ვის გა­მო წარ­მოქ­მ­ნილ ძა­ლას და ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი იკუმ­შე­ბა. შე­კუმ­შ­ვი­სას ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლის ტემ­პე­რა­ტუ­რა იზ­რ­დე­ბა. თუ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის მა­სა მზის მა­სის ნა­ხე­ვარ­ზე ნაკ­ლე­ბია, გრა­ვი­ტა­ცია არ არის საკ­მა­რი­სი იმის­თ­ვის, რომ შე­კუმ­შოს ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლი იმ­დე­ნად, რომ შე­კუმ­შ­ვი­სას წარ­მოქ­მ­ნი­ლი ტემ­პე­რა­ტუ­რა იყოს საკ­მა­რი­სი ჰე­ლი­უ­მის მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბის და­საწყე­ბად. ასეთ შემ­თხ­ვე­ვა­ში გარ­და­იქ­მ­ნე­ბა წი­თელ ჯუ­ჯად წო­დე­ბულ ობი­ექ­ტად. წი­თელ­მა ჯუ­ჯამ შე­იძ­ლე­ბა მზე­ზე ათას­ჯერ დიდ­ხანს იცოცხ­ლოს. მზის მა­სის მქო­ნე და უფ­რო მა­სი­უ­რი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის შე­კუმ­შ­ვი­სას მათ გულ­ში წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა დი­დი ტემ­პე­რა­ტუ­რა და იწყე­ბა თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი ჰე­ლი­უ­მის მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით.

ჰე­ლი­უმ­ში მიმ­დი­ნა­რე რე­აქ­ცი­ე­ბი­სას წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ნახ­შირ­ბა­დი. ამ რე­აქ­ცი­ე­ბი­სას გა­მო­ყო­ფი­ლი ენერ­გი­ის შე­დე­გად ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლი ცხელ­დე­ბა და იწყებს დი­დი ენერ­გი­ის გა­მოს­ხი­ვე­ბას. გა­მოს­ხი­ვე­ბუ­ლი ენერ­გია იწ­ვევს ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის ზე­და შრე­ე­ბის გა­ფარ­თო­ე­ბას. გა­ფარ­თო­ე­ბი­სას ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვუ­რი მა­ტე­რია ცივ­დე­ბა და იღებს წი­თელ ფერს. ამ პრო­ცე­სის შე­დე­გად წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა წი­თე­ლი გი­გან­ტი. მა­გა­ლი­თად, მზის­გან წარ­მოქ­მ­ნი­ლი წი­თე­ლი გი­გან­ტის ზო­მებ­მა შე­იძ­ლე­ბა გა­და­ა­ჭარ­ბოს მერ­კუ­რი­სა და ვე­ნე­რას ორ­ბი­ტის ზო­მებს.

წი­თე­ლი გი­გან­ტის გულ­ში ჰე­ლი­უ­მის გა­მო­ლე­ვის შემ­დეგ თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცია წყდე­ბა, გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი ძა­ლა იწყებს დო­მი­ნი­რე­ბას და ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლი იწყებს შე­კუმ­შ­ვას მა­ნამ, სა­ნამ არ წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ახა­ლი თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბის­თ­ვის საკ­მა­რი­სი ტემ­პე­რა­ტუ­რა. ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვუ­რი ობი­ექ­ტის ევო­ლუ­ცი­ის სხვა­დას­ხ­ვა ეტაპ­ზე ამ ობი­ექ­ტის გულ­ში მიმ­დი­ნა­რე თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბის საწ­ვა­ვია სხვა­დას­ხ­ვა ელე­მენ­ტი: ნახ­შირ­ბა­დი, ჟან­გ­ბა­დი, სი­ლი­კო­ნი… სა­ბო­ლო­ოდ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გულ­ში წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა რკი­ნა. ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლის ყო­ვე­ლი შე­კუმ­შ­ვი­სას მას სწყდე­ბა ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვუ­რი მა­ტე­რი­ის გა­რე გარ­სი. რო­გორც ზე­მოთ აღ­ვ­ნიშ­ნეთ, შე­კუმ­შ­ვი­სას ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლის ტემ­პე­რა­ტუ­რა იზ­რ­დე­ბა. ცხე­ლი მო­მაკ­ვ­და­ვი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის მი­ერ გა­მოს­ხი­ვე­ბუ­ლი ენერ­გია იწ­ვევს ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გა­რე­მომ­ც­ვე­ლი გა­ზის იონი­ზა­ცი­ას. ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის იონი­ზე­ბუ­ლი გარ­სი კაშ­კა­შაა. მას უწო­დე­ბენ პლა­ნე­ტა­რულ ნის­ლე­ულს.

რკი­ნა ყვე­ლა­ზე მდგრა­დი ელე­მენ­ტია. ამი­ტომ მას შემ­დეგ, რაც ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლი რკი­ნად გარ­და­იქ­მ­ნე­ბა, მას­ში თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი წყდე­ბა, რად­გან რკი­ნის­გან, რო­გორც მდგრა­დი ელე­მენ­ტის­გან, ახა­ლი, სხვა ელე­მენ­ტი აღარ წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა. თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბის სა­ბო­ლო­ოდ შეწყ­ვე­ტის შემ­დეგ გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი ძა­ლის ზე­მოქ­მე­დე­ბით იწყე­ბა მო­მაკ­ვ­და­ვი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის რკი­ნის გუ­ლის კო­ლაფ­სი.

ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლის კო­ლაფ­სი­სას, მას­ში არ­სე­ბუ­ლი ელექ­ტ­რო­ნე­ბი იწყე­ბენ ერ­თ­მა­ნეთ­თან მი­ახ­ლო­ე­ბას. კვან­ტუ­რი ფი­ზი­კის ერთ-ერ­თი პრინ­ცი­პის თა­ნახ­მად, ელექ­ტ­რო­ნებს არ შე­უძ­ლი­ათ ერ­თ­მა­ნეთ­თან ძა­ლი­ან ახ­ლოს მის­ვ­ლა და ერ­თი და იგი­ვე მდგო­მა­რე­ო­ბის და­კა­ვე­ბა. ამის გა­მო ელექ­ტ­რო­ნე­ბი ეწი­ნა­აღ­მ­დე­გე­ბი­ან და­ახ­ლო­ე­ბას და წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა გა­დაგ­ვა­რე­ბუ­ლი ელექ­ტ­რო­ნუ­ლი წნე­ვა. თუ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლის მა­სა მზის მა­სის 1.4-ზე ნაკ­ლე­ბია, გა­დაგ­ვა­რე­ბუ­ლი ელექ­ტ­რო­ნუ­ლი წნე­ვის გა­მო წარ­მოქ­მ­ნი­ლი ძა­ლა აბა­ლან­სებს გრა­ვი­ტა­ცი­ულ ძა­ლას და წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა თეთრ ჯუ­ჯად წო­დე­ბუ­ლი ობი­ექ­ტი. თეთ­რი ჯუ­ჯის მა­სა მზის მა­სის 1.4-ზე ნაკ­ლე­ბია, ხო­ლო მი­სი ზო­მა და­ახ­ლო­ე­ბით უტოლ­დე­ბა პა­ტა­რა პლა­ნე­ტის (მაგ. დე­და­მი­წის) ზო­მას. თეთ­რი ჯუ­ჯე­ბი მდგრა­დი, კომ­პაქ­ტუ­რი ობი­ექ­ტე­ბი. მათ­ში თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი აღარ მიმ­დი­ნა­რე­ობს. ისი­ნი თან­და­თან ას­ხი­ვე­ბენ შერ­ჩე­ნილ სით­ბოს.

თუ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვუ­რი ნარ­ჩე­ნის მა­სა მე­ტია მზის მა­სის 1.4-ზე და ნაკ­ლე­ბია 3-4 მზის მა­სა­ზე, მა­შინ გრა­ვი­ტა­ცი­ის ძა­ლა აჭარ­ბებს გა­დაგ­ვა­რე­ბუ­ლი ელექ­ტ­რო­ნუ­ლი წნე­ვის მი­ერ წარ­მოქ­მ­ნილ ძა­ლას და ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი იკუმ­შე­ბა. გრა­ვი­ტა­ცი­ის გა­მო ელექ­ტ­რო­ნე­ბი აღ­წე­ვენ ბირ­თ­ვ­ში და ბირ­თ­ვის პრო­ტო­ნებ­თან ერ­თად წარ­მოქ­მ­ნი­ან ნე­იტ­რო­ნებს. ნე­იტ­რო­ნე­ბი ეწი­ნა­აღ­მ­დე­გე­ბი­ან და­ახ­ლო­ე­ბას და, შე­სა­ბა­მი­სად, ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის შემ­დ­გომ შე­კუმ­შ­ვას. ამ დროს წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ნე­იტ­რო­ნუ­ლი წნე­ვა (გა­დაგ­ვა­რე­ბუ­ლი), რომ­ლის შე­დე­გა­დაც გა­ჩე­ნი­ლი ძა­ლა აბა­ლან­სებს გრა­ვი­ტა­ცი­ულ ძა­ლას და წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ნე­იტ­რო­ნუ­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი. ტი­პუ­რი ნე­იტ­რო­ნუ­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის დი­ა­მეტ­რი ათე­უ­ლი კი­ლო­მეტ­რია.

ნე­იტ­რო­ნუ­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი საკ­მა­ოდ სწრა­ფად ბრუ­ნავს. მა­გა­ლი­თად, თუ მბრუ­ნა­ვი მო­ცი­გუ­რა­ვე ხე­ლებს შე­კუმ­შავს, ის უფ­რო სწრა­ფად იწყებს ბრუნ­ვას. ასე­ვე, მბრუ­ნა­ვი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის ზო­მე­ბის მკვეთ­რად შემ­ცი­რე­ბი­სას მი­სი ბრუნ­ვის სიჩ­ქა­რე იზ­რ­დე­ბა. ნე­იტ­რო­ნულ ვარ­ს­კ­ვ­ლავს აქვს ძლი­ე­რი მაგ­ნი­ტუ­რი ვე­ლი. მაგ­ნი­ტუ­რი ვე­ლის ძალ­წი­რე­ბის გას­წ­ვ­რივ მოძ­რა­ო­ბენ სწრა­ფი, და­მუხ­ტუ­ლი ნა­წი­ლა­კე­ბი, რომ­ლე­ბიც ას­ხი­ვე­ბენ რენ­ტ­გე­ნულ დი­ა­პა­ზონ­ში. გა­მოს­ხი­ვე­ბა კონ­ცენ­ტ­რი­რე­ბუ­ლია ვიწ­რო კო­ნუს­ში, რო­მე­ლიც ბრუ­ნავს ნე­იტ­რო­ნულ ვარ­ს­კ­ვ­ლავ­თან ერ­თად (მსგავ­სი სი­ტუ­ა­ციაა შუ­ქუ­რის შემ­თხ­ვე­ვა­ში) და გა­მოს­ხი­ვე­ბა ფიქ­სირ­დე­ბა მხო­ლოდ მა­შინ, რო­დე­საც გა­მოს­ხი­ვე­ბის კო­ნუ­სი მი­მარ­თუ­ლია დე­და­მი­წის­კენ. ასეთ ობი­ექტს პულ­სა­რი ეწო­დე­ბა. მო­მაკ­ვ­და­ვი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის რკი­ნის გუ­ლის­გან ნე­იტ­რო­ნუ­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის წარ­მოქ­მ­ნი­სას, რო­დე­საც საწყი­სი ობი­ექ­ტის ზო­მა სწრა­ფად და მკვეთ­რად იც­ვ­ლე­ბა, ცენ­ტ­რა­ლუ­რი ობი­ექ­ტის ენერ­გი­ის ნა­წი­ლი სწრა­ფად გარ­და­იქ­მ­ნე­ბა გარ­სის ენერ­გი­ად. წი­თე­ლი გი­გან­ტის ევო­ლუ­ცი­ის­გან გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბით, რო­დე­საც გარ­სი თან­და­თან სცილ­დე­ბა ცენ­ტ­რა­ლურ ობი­ექტს, ნე­იტ­რო­ნუ­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის წარ­მოქ­მ­ნი­სას ძა­ლი­ან დი­დი ენერ­გია გა­მო­იტყორ­ც­ნე­ბა ცენ­ტ­რა­ლუ­რი ობი­ექ­ტი­დან. ამ მოვ­ლე­ნას ზე­ა­ხა­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის აფეთ­ქე­ბა ეწო­დე­ბა. ზე­ა­ხა­ლის აფეთ­ქე­ბი­სას წარ­მოქ­მ­ნი­ლი სი­კაშ­კა­შე შე­იძ­ლე­ბა მი­ლი­ონ­ჯერ და მი­ლი­არ­დ­ჯე­რაც კი აღე­მა­ტე­ბო­დეს მზის სი­კაშ­კა­შეს. 1054 წელს ას­ტ­რო­ნო­მებ­მა და­ა­ფიქ­სი­რეს ზე­ა­ხა­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის აფეთ­ქე­ბის ფაქ­ტი. ამ აფეთ­ქე­ბის ნაშთს კი­ბორ­ჩხა­ლას ნის­ლე­უ­ლი ეწო­დე­ბა.

თუ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის ნარ­ჩე­ნის მა­სა მზის მა­სას 3-4-ჯერ აღე­მა­ტე­ბა, დაწ­ნე­ხი­ლი ბირ­თ­ვე­ბის მი­ერ წარ­მოქ­მ­ნი­ლი წნე­ვის ძა­ლა ვერ და­ა­ბა­ლან­სებს გრა­ვი­ტა­ცი­ას და ობი­ექ­ტის შე­კუმ­შ­ვა გაგ­რ­ძელ­დე­ბა. არ არ­სე­ბობს ცნო­ბი­ლი მე­ქა­ნიზ­მი, რო­მე­ლიც შე­ა­ჩე­რებ­და ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის კო­ლაფსს და ობი­ექ­ტის შე­კუმ­შ­ვა გაგ­რ­ძელ­დე­ბა მა­ნამ, სა­ნამ იგი წერ­ტი­ლად არ გა­და­იქ­ცე­ვა. ამ დროს წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა შა­ვი ხვრე­ლი.

შა­ვი ხვრე­ლი მა­სი­უ­რი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვუ­რი ობი­ექ­ტის ევო­ლუ­ცი­ის სა­ბო­ლოო პრო­დუქ­ტია. შა­ვი ხვრე­ლი სა­ინ­ტე­რე­სო ობი­ექ­ტია. მას შა­ვი ეწო­დე­ბა, რად­გან მის­გან გა­მოს­ხი­ვე­ბაც კი ვერ აღ­წევს. რა­გინდ დი­დი სას­რუ­ლი ენერ­გია არ არის საკ­მა­რი­სი იმის­თ­ვის, რომ შა­ვი ხვრე­ლის მახ­ლობ­ლო­ბა­ში -მოვ­ლე­ნა­თა ჰო­რი­ზონ­ტის შიგ­ნით მყოფ­მა ობი­ექ­ტ­მა დაძ­ლი­ოს შა­ვი ხვრე­ლის მი­ზი­დუ­ლო­ბა და გა­მო­აღ­წი­ოს მოვ­ლე­ნა­თა ჰო­რი­ზონტს გა­რეთ.

მე-18 სა­უ­კუ­ნის მი­წუ­რულს მეც­ნი­ე­რე­ბი ჯონ მი­ჩე­ლი და პი­ერ ლაპ­ლა­სი ვა­რა­უ­დობ­დ­ნენ, რომ შე­იძ­ლე­ბა ეარ­სე­ბა ე.წ. ბნელ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვებს, რო­მელ­თა გრა­ვი­ტა­ცია იმ­დე­ნად დი­დი იქ­ნე­ბო­და, რომ სი­ნათ­ლე ვერ გა­მო­აღ­წევ­და მა­თი სი­ახ­ლო­ვი­დან. ამ დრო­ის­თ­ვის ცნო­ბი­ლი იყო, რომ სი­ნათ­ლე ვრცელ­დე­ბა სას­რუ­ლი სიჩ­ქა­რით. ასე­ვე ცნო­ბი­ლი იყო ნი­უ­ტო­ნის მი­ზი­დუ­ლო­ბის კა­ნო­ნი და ბევ­რი მეც­ნი­ე­რი, მათ შო­რის, ნი­უ­ტო­ნიც ვა­რა­უ­დობ­და, რომ სი­ნათ­ლე შედ­გე­ბა ნა­წი­ლა­კე­ბის­გან – კორ­პუს­კუ­ლე­ბის­გან. მე-19 სა­უ­კუ­ნე­ში, მას შემ­დეგ, რაც ჯე­იმს კლარკ მაქ­ს­ველ­მა აღ­წე­რა სი­ნათ­ლე, რო­გორც ტალ­ღა, ის აღარ გა­ნი­ხი­ლე­ბო­და რო­გორც ნა­წი­ლა­კე­ბის ერ­თობ­ლი­ო­ბა და მო­საზ­რე­ბა ბნე­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის არ­სე­ბო­ბის შე­სა­ხებ მი­ვიწყე­ბულ იქ­ნა. ალ­ბერტ აინ­შ­ტა­ი­ნის მე­გო­ბარ­მა კარლ შვარ­ჩ­შილ­დ­მა აჩ­ვე­ნა, რომ აინ­შ­ტა­ი­ნის გრა­ვი­ტა­ცი­ის აღ­მ­წე­რი გან­ტო­ლე­ბე­ბის ერთ-ერ­თი ამო­ნახ­ს­ნი აღ­წერ­და შავ ვარ­ს­კ­ვ­ლავს – შავ ხვრელს და თა­ვი­სი მო­საზ­რე­ბა გა­აც­ნო აინ­შ­ტა­ინს. თა­ვად აინ­შ­ტა­ინს მი­აჩ­ნ­და, რომ შა­ვი ხვრე­ლის აღ­მ­წე­რი ამო­ნახ­ს­ნი მხო­ლოდ სა­ინ­ტე­რე­სო მა­თე­მა­ტი­კუ­რი შე­დე­გია და ბუ­ნე­ბა­ში შა­ვი ხვრე­ლე­ბი ვერ იარ­სე­ბებ­და. გა­სუ­ლი სა­უ­კუ­ნის 70-იან წლე­ბამ­დე შა­ვი ხვრე­ლე­ბის არ­სე­ბო­ბა და­დას­ტუ­რე­ბუ­ლი არ იყო და სა­მეც­ნი­ე­რო წრე­ებ­ში შავ ხვრელს სა­მეც­ნი­ე­რო ფან­ტას­ტი­კის სფე­როს ნა­წი­ლად თვლიდ­ნენ. დღემ­დე შა­ვი ხვრე­ლის პირ­და­პი­რი დაკ­ვირ­ვე­ბა შე­უძ­ლე­ბე­ლია. მეც­ნი­ე­რე­ბი აკ­ვირ­დე­ბი­ან მოვ­ლე­ნებს, რო­მელ­თა ახ­ს­ნა შე­იძ­ლე­ბა შა­ვი ხვრე­ლის არ­სე­ბო­ბით.

გა­სუ­ლი სა­უ­კუ­ნის 70-იანი წლე­ბის და­საწყის­ში და­ფიქ­სირ­და ენერ­გე­ტი­კუ­ლი რენ­ტ­გე­ნუ­ლი გა­მოს­ხი­ვე­ბა. ასე­თი ენერ­გე­ტი­კუ­ლი გა­მოს­ხი­ვე­ბის წყა­რო შე­იძ­ლე­ბა ყო­ფი­ლი­ყო ისე­თი მა­სი­უ­რი ობი­ექ­ტი, რო­გო­რი­ცაა შა­ვი ხვრე­ლი ან რო­მელ­თა­გა­ნაც შე­იძ­ლე­ბა წარ­მო­იქ­მ­ნას შა­ვი ხვრე­ლი. მა­სი­უ­რი ობი­ექ­ტე­ბი ზი­და­ვენ მათ მახ­ლობ­ლად არ­სე­ბულ მა­ტე­რი­ას, ნივ­თი­ე­რე­ბის მა­სი­ურ ობი­ექ­ტ­ზე და­ცე­მი­სას თა­ვი­სუფ­ლ­დე­ბა ენერ­გია, რო­მე­ლიც გარ­და­იქ­მ­ნე­ბა ენერ­გე­ტი­კულ გა­მოს­ხი­ვე­ბად. ცნო­ბი­ლია, რომ თით­ქ­მის ყვე­ლა გა­ლაქ­ტი­კის, მათ შო­რის, ჩვე­ნი გა­ლაქ­ტი­კის, ცენ­ტ­რ­ში მო­თავ­სე­ბუ­ლია სუ­პერ­მა­სი­უ­რი (გა­ლაქ­ტი­კის მა­სის მე­ა­თა­სე­დი მა­სის) შა­ვი ხვრე­ლი.

ზო­გა­დი ფარ­დო­ბი­თო­ბის თე­ო­რი­ის თა­ნახ­მად, ნე­ბის­მი­ე­რი მა­სი­უ­რი სხე­უ­ლი ამ­რუ­დებს სივ­რ­ცე­სა და დროს მის მახ­ლობ­ლო­ბა­ში. აინ­შ­ტა­ი­ნის თე­ო­რი­ის თა­ნახ­მად, გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი მი­ზი­დუ­ლო­ბა სხვა არა­ფე­რია, თუ არა სივ­რ­ცი­სა და დრო­ის გამ­რუ­დე­ბის გა­მოვ­ლი­ნე­ბა. მა­გა­ლი­თად, სი­ნათ­ლე ირ­ჩევს ისეთ ტრა­ექ­ტო­რი­ას, რომ­ლის გავ­ლი­სას მან­ძილს ორ წერ­ტილს შო­რის და­ფა­რავს მი­ნი­მა­ლურ დრო­ში. თუ სივ­რ­ცე ბრტყე­ლია (გრა­ვი­ტა­ციაა სუს­ტი), სი­ნათ­ლის ტრა­ექ­ტო­რია არის სწო­რი ხა­ზი. გრა­ვი­ტა­ცი­ის არ­სე­ბო­ბის შემ­თხ­ვე­ვა­ში გრა­ვი­ტა­ცი­ის წყა­როს მი­ერ მი­ზი­დუ­ლო­ბის გა­მო სი­ნათ­ლის სხი­ვი მრუდ­დე­ბა, მაგ­რამ კვლავ ირ­ჩევს ისეთ გზას, რომ გა­სავ­ლე­ლი მან­ძი­ლი მი­ნი­მა­ლურ დრო­ში და­ფა­როს, ე.ი. გრა­ვი­ტა­ცი­ულ ველ­ში ორ წერ­ტილს შო­რის მან­ძი­ლი მი­ნი­მა­ლურ დრო­ში და­ი­ფა­რე­ბა გარ­კ­ვე­ულ მრუდ წირ­ზე მოძ­რა­ო­ბი­სას. თუ ჩვენ თვალ­ში მო­დის მრუ­დი წი­რის გას­წ­ვ­რივ მოძ­რა­ვი სი­ნათ­ლე, იმ შემ­თხ­ვე­ვა­შიც კი, თუ სი­ნათ­ლის წყა­რო ბრტყე­ლი სხე­უ­ლია, მოგ­ვეჩ­ვე­ნე­ბა, რომ სი­ნათ­ლე მო­დის გამ­რუ­დე­ბუ­ლი სხე­უ­ლი­დან.

წარ­მო­ვიდ­გი­ნოთ, რომ წვი­მი­ან, მაგ­რამ უქა­რო ამინ­დ­ში ვმოძ­რა­ობთ მან­ქა­ნით. თუ მან­ქა­ნა გა­ჩე­რე­ბუ­ლია, და­ვი­ნა­ხავთ, რომ წვი­მის წვე­თე­ბი ვერ­ტი­კა­ლუ­რად ეცე­მა ქვე­მოთ. თუ მან­ქა­ნა იმოძ­რა­ვებს, მოგ­ვეჩ­ვე­ნე­ბა, რომ წვი­მის წვე­თე­ბი მოძ­რა­ო­ბენ დახ­რი­ლად. თუ მან­ქა­ნის სიჩ­ქა­რე არ შე­იც­ვ­ლე­ბა, მა­შინ არც წვი­მის წვე­თე­ბის დახ­რი­ლო­ბა შე­იც­ვ­ლე­ბა და ჩვენ და­ვი­ნა­ხავთ, რომ წვე­თე­ბი მუდ­მი­ვად მოძ­რა­ო­ბენ დახ­რი­ლი წრფის გას­წ­ვ­რივ (წვე­თე­ბის მი­ერ მან­ქა­ნის ფან­ჯა­რა­ზე და­ტო­ვე­ბუ­ლი კვა­ლი იქ­ნე­ბა დახ­რი­ლი ხა­ზი). თუ მან­ქა­ნის სიჩ­ქა­რე დრო­თა გან­მავ­ლო­ბა­ში შე­იც­ვ­ლე­ბა (მან­ქა­ნა აჩ­ქა­რე­ბუ­ლად იმოძ­რა­ვებს) მა­შინ დრო­ის სხვა­დას­ხ­ვა მო­მენ­ტ­ში წვი­მის წვე­თე­ბი სხვა­დას­ხ­ვა­ნა­ი­რად დახ­რი­ლად მოგ­ვეჩ­ვე­ნე­ბა, ე.ი. და­ვი­ნა­ხავთ, რომ ისი­ნი მრუ­დი წი­რის გას­წ­ვ­რივ მოძ­რა­ო­ბენ (წვი­მის წვე­თე­ბის მი­ერ მან­ქა­ნის ფან­ჯა­რა­ზე და­ტო­ვე­ბუ­ლი კვა­ლი იქ­ნე­ბა მრუ­დე წი­რი). აჩ­ქა­რე­ბით მოძ­რა­ო­ბი­სას, წვი­მის წვე­თე­ბის ტრა­ექ­ტო­რი­ის მსგავ­სად, გამ­რუ­დე­ბუ­ლად მოგ­ვეჩ­ვე­ნე­ბა სი­ნათ­ლის სხი­ვიც. ზე­მოთ მო­ტა­ნი­ლი მა­გა­ლი­თი­დან ჩანს, რომ აჩ­ქა­რე­ბუ­ლი მოძ­რა­ო­ბა კავ­შირ­შია სივ­რ­ცის გამ­რუ­დე­ბას­თან. ეკ­ვი­ვა­ლენ­ტო­ბის პრინ­ცი­პის თა­ნახ­მად, ერ­თი და იგი­ვე გრა­ვი­ტა­ცი­ულ ველ­ში სხვა­დას­ხ­ვა მა­სის სხე­უ­ლი ერ­თი და იგი­ვე აჩ­ქა­რე­ბით მოძ­რა­ობს. თუ გრა­ვი­ტა­ცი­ის გა­მო სხვა­დას­ხ­ვა სხე­უ­ლი ერ­თი და იგი­ვე აჩ­ქა­რე­ბით მოძ­რა­ობს, შეგ­ვიძ­ლია ვთქვათ, რომ სივ­რ­ცე ყვე­ლა სხე­უ­ლის­თ­ვის ერ­თ­ნა­ი­რად გამ­რუ­დე­ბუ­ლია, ე.ი. გრა­ვი­ტა­ცი­ით გა­მოწ­ვე­უ­ლი მოძ­რა­ო­ბა და მოძ­რა­ო­ბა შე­სა­ბა­მი­სად გამ­რუ­დე­ბულ სივ­რ­ცე­ში ერ­თ­ნა­ი­რად აიწე­რე­ბა.

გრა­ვი­ტა­ცი­ულ ველ­ში, სხვა­დას­ხ­ვა წერ­ტილ­ში მყო­ფი დამ­კ­ვირ­ვე­ბე­ლი რა­ი­მე პრო­ცე­სის მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი დრო­ის სხვა­დას­ხ­ვა­ნა­ირ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბას გა­ზო­მავს. მა­გა­ლი­თად, გრა­ვი­ტა­ცი­ის წყა­რო­დან ძა­ლი­ან (უსას­რუ­ლოდ) შორს მყოფ დამ­კ­ვირ­ვე­ბელს მო­ეჩ­ვე­ნე­ბა, რომ გრა­ვი­ტა­ცი­ის წყა­როს­თან ახ­ლოს პრო­ცე­სე­ბის მიმ­დი­ნა­რე­ო­ბის დრო შე­ნე­ლე­ბუ­ლია.

შა­ვი ხვრე­ლი გრა­ვი­ტა­ცი­ის ყვე­ლა­ზე მძლავ­რი წყა­როა. სივ­რ­ცი­სა და დრო­ის გამ­რუ­დე­ბაც ყვე­ლა­ზე ძლი­ე­რი შა­ვი ხვრე­ლის მახ­ლობ­ლო­ბა­შია. მი­უ­ხე­და­ვად იმი­სა, რომ შავ ხვრელს შე­უძ­ლია შე­უქ­ცე­ვა­დად შე­ი­წო­ვოს მის მახ­ლობ­ლად არ­სე­ბუ­ლი ნე­ბის­მი­ე­რი მა­ტე­რია, მა­ინც უნ­და აღი­ნიშ­ნოს, რომ ის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვან როლს თა­მა­შობს გა­ლაქ­ტი­კის წარ­მო­შო­ბა­ში. შავ ხვრელს შე­უძ­ლია შე­უქ­ცე­ვა­დად შე­ი­წო­ვოს არა ნე­ბის­მი­ერ მან­ძილ­ზე მდე­ბა­რე მა­ტე­რია, არა­მედ მხო­ლოდ ის მა­ტე­რია, რო­მე­ლიც მას­თან საკ­მა­რი­სად ახ­ლო­საა (მოვ­ლე­ნა­თა ჰო­რი­ზონ­ტის შიგ­ნით).

რო­გორც აღ­ვ­ნიშ­ნეთ, შა­ვი ხვრე­ლის კან­დი­და­ტი ობი­ექ­ტი იკუმ­შე­ბა მა­ნამ, სა­ნამ წერ­ტი­ლად არ იქ­ცე­ვა. წერ­ტი­ლად ქცე­უ­ლი მა­სა კი ნიშ­ნავს იმას, რომ შა­ვი ხვრე­ლის ცენ­ტ­რ­ში გრა­ვი­ტა­ცია უსას­რუ­ლოა. ეს კი, თა­ვის მხრივ, ნიშ­ნავს იმას, რომ არა­ვინ იცის, რა ხდე­ბა შა­ვი ხვრე­ლის ცენ­ტ­რ­ში ანუ საქ­მე გვაქვს სინ­გუ­ლა­რო­ბას­თან. ცოდ­ნის უკ­მა­რი­სო­ბა იძ­ლე­ვა სა­ფუძ­ველს სხვა­დას­ხ­ვა ინ­ტერ­პ­რე­ტა­ცი­ის­თ­ვის. მა­გა­ლი­თად, მო­ვის­მენთ მო­საზ­რე­ბას იმის შე­სა­ხებ, რომ შა­ვი ხვრე­ლის ცენ­ტ­რი შე­იძ­ლე­ბა იყოს გვი­რა­ბი პა­რა­ლე­ლურ სამ­ყა­რო­ში ან ამ გვი­რა­ბის გავ­ლით შე­იძ­ლე­ბა დრო­ში მოგ­ზა­უ­რო­ბა. იმის­თ­ვის, რომ მი­ვი­ღოთ ცოდ­ნა იმის შე­სა­ხებ, თუ რა ხდე­ბა შა­ვი ხვრე­ლის ცენ­ტ­რ­ში, სა­ჭი­როა არ­სე­ბობ­დეს თე­ო­რია, რო­მე­ლიც აღ­წერს, თუ რო­გორ იქ­ცე­ვა ძლი­ე­რი გრა­ვი­ტა­ცია ძა­ლი­ან მცი­რე მან­ძი­ლებ­ზე. ასე­ვე თა­ნა­მედ­რო­ვე მეც­ნი­ე­რე­ბი მუ­შა­ო­ბენ პრო­ექ­ტ­ზე, რო­მე­ლიც სა­შუ­ა­ლე­ბას მოგ­ვ­ცემს, პირ­და­პირ და­ვაკ­ვირ­დეთ შავ ხვრელს. ანუ უნ­და შე­იძ­ლე­ბო­დეს დაკ­ვირ­ვე­ბა იმ მოვ­ლე­ნებ­ზე, რომ­ლე­ბიც ვერ აღი­წე­რე­ბა ჩვენ­თ­ვის ცნო­ბი­ლი სა­ხით არ­სე­ბუ­ლი გან­ტო­ლე­ბე­ბით. შა­ვი ხვრე­ლის პირ­და­პი­რი დაკ­ვირ­ვე­ბის­თ­ვის ერ­თი ტე­ლეს­კო­პი საკ­მა­რი­სი არ არის (რომ შე­იქ­მ­ნას საკ­მა­რი­სად დი­დი ტე­ლეს­კო­პი, მი­სი ზე­და­პი­რის ზო­მა ამე­რი­კის კონ­ტი­ნენ­ტის ზო­მას უნ­და უტოლ­დე­ბო­დეს). ამი­ტომ გროვ­დე­ბა მო­ნა­ცე­მე­ბი მსოფ­ლი­ო­ში არ­სე­ბუ­ლი მრა­ვა­ლი სხვა­დას­ხ­ვა ტე­ლეს­კო­პი­დან და მათ ამუ­შა­ვე­ბენ სუ­პერ­კომ­პი­უ­ტე­რის სა­შუ­ა­ლე­ბით. შა­ვი ხვრე­ლე­ბი­სა და მათ ცენ­ტ­რ­ში არ­სე­ბუ­ლი სინ­გუ­ლა­რო­ბის შეს­წავ­ლა შე­იძ­ლე­ბა დაგ­ვეხ­მა­როს სამ­ყა­როს წარ­მო­შო­ბის პრო­ცე­სის უკეთ აღ­წე­რა­ში. დიდ აფეთ­ქე­ბამ­დე მთე­ლი სამ­ყა­რო ხომ ერთ წერ­ტილ­ში იყო მო­თავ­სე­ბუ­ლი.





მა­სი­უ­რი სხე­უ­ლის მი­ერ სივ­რ­ცის გამ­რუ­დე­ბის აღ­მ­წე­რი მო­დე­ლი



























ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.