ოპიუმისაგან მიღებულ სინთეზურ ნივთიერებებს ოპიატებს უწოდებენ, თავად ოპიუმი კი მზადდება ყაყაჩოს სხვადასხვა სახეობებისაგან, უმეტესად – საძილე და ზეთოვანი ყაყაჩოსაგან. პრეპარატების დასამზადებლად იყენებენ ყაყაჩოს წვენს, ზეთს და ნამჯას. ხოლო არასამედიცინო მიზნით გამოყენებისას – ოპიატებს ეწევიან, შეისუნთქავენ ცხვირით, ღეჭავენ, შპრიცით შეჰყავთ ვენასა და კუნთებში.
მართალია, ოპიუმს უხსოვარი დროიდან იცნობდნენ, მაგრამ მეტად საშიშ ნარკოტიკად ის მე-19 საუკუნეში აღიარეს, მას შემდეგ, რაც ამ ნივთიერებამ ჩინეთიდან ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში შეაღწია.
ევროპაში ოპიატების სწრაფად გავრცელებასა და ფართო პოპულარობის მოხვეჭას ხელი იმანაც შეუწყო, რომ მე-19 საუკუნის დასაწყისში ოპიუმის გადამუშავების მეშვეობით გამოჰყვეს მისი აქტიური კომპონენტი – მორფინი, უებარი ტკივილგამაყუჩებელი საშუალება, რომელმაც მოგვიანებით მილიონობით ადამიანი გადაარჩინა სიკვდილს, ამასთან მილიონობითვე დააავადა მორფინიზმით – ნარკომანიის ერთ-ერთი მძიმე ფორმით.
მორფიუმის დაბადება – მორფინის აღმოჩენა 20 წლის მეაფთიაქის, ფრიდრიხ ვილჰემ სერტიურნერის სახელს უკავშირდება.
პატერბორნის მახლობლად მდებარე პატარა ქალაქ ნეიჰაუზენში მცხოვრები პროფესიით ინჟინრისა და გატაცებით ქიმიკოსის ვაჟი ჯერ კიდევ ბავშვობიდან უშეცდომოდ ცნობდა მამის ლაბორატორიაში მოთავსებულ ასობით ქიმიურ ნივთიერებას. “მას დიდი მომავალი აქვს” – ხშირად ესმოდა პატარას სიამაყით აღვსილი მამის ეს ფრაზა.
როგორც მეტად ნიჭიერი და მოწადინებული ბავშვი, ფრიდრიხი მამის გარდაცვალების შემდეგ პადერბორნის სასახლის მეაფთიაქემ აიყვანა თანაშემწედ. სასახლის ლაბორატორიაში მას თავისუფლად შეეძლო სასურველი ექსპერიმენტების ჩატარება.
ფრიდრიხი ჯერ კიდევ მამის სიცოცხლეში დაინტერესდა ოპიუმით და მიხვდა, რომ ოპიუმის თვისებებს მასში არსებული “რაღაც” ნივთიერება განაპირობებდა. ამ უკანასკნელის სუფთა სახით გამოყოფას კი შეეძლო, გადატრიალება მოეხდინა მედიცინაში.
ამ მიზნით ჩატარებულმა ექსპერიმენტებმა მალევე გამოიღო შედეგი და 1803 წელს 20 წლის ფრიდრიხ ვილჰელმ სერტიურნერმა, პირველად მედიცინის ისტორიაში შეძლო, ოპიუმისაგან სუფთა სახით გამოეყო თეთრი, კრისტალური ნივთიერება, რომელიც განაპირობებდა ოპიუმისათვის დამახასიათებელ საძილე და ტკივილგამაყუჩებელ ეფექტს.
საკუთარ წარმატებაში დარწმუნებულმა ახალგაზრდა მეცნიერმა გადაწყვიტა, ის გამოეცადა ცხოველებზე, კერძოდ კი ქუჩის მაწანწალა, უპატრონო ძაღლებზე.
საექსპერიმენტო ობიექტის ასაყვანად ფრიდრიხი ქუჩის კუთხეში იმალებოდა და ძაღლებს გამოჩენისთანავე ძვლებით იტყუებდა ლაბორატორიაში, სადაც მის მიერ აღმოჩენილი ფხვნილით “შეზავებული” საჭმლით უმასპინძლდებოდა. რამდენიმე წუთში ძაღლები ისეთი ღრმა ძილით იძინებდნენ, რომ შესაძლებელი ხდებოდა მათზე ნებისმიერი ქირურგიული მანიპულაციის ჩატარება. ამგვარად, ფხვნილის ზემოქმედებით ისინი არა მარტო იძინებდნენ, არამედ ტკივილის შეგრძნების უნარსაც კარგავდნენ.
ძაღლებზე ჩატარებული კვლევების შემდეგ ოპიუმის “მთავარი მამოძრავებელი ძალა” ფრიდრიხმა საკუთარ თავზეც გამოსცადა. მან საბოლოოდ დაადგინა მისი ზღვრულად დასაშვები დოზა და ბერძნული მითოლოგიის ძილის ღმერთის – მორფეუსის პატივსაცემად, აღმოჩენილ ნივთიერებას მორფიუმი უწოდა.
ნებისმიერი ახალწამოწყების თანხმლები კურიოზები არც მორფიუმის აღმოჩენას მოჰკლებია.
წარმოიდგინეთ ახალგაზრდა მეცნიერის გაოცება, როდესაც მის ექსპერიმენტში მონაწილე ძაღლებმა მეორე დღეს თავად მიაკითხეს ლაბორატორიას.
ამ მოვლენამ მეაფთიაქეს მორფიუმის კიდევ ერთი “ღირსება” აღმოაჩენინა, კერძოდ, წამალდამოკიდებულება, ანუ მისი განმეორებით მიღების სურვილი. სწორედაც, რომ ამ აბსტინენციის ანუ მოხსნის სინდრომის ე. წ. “ლომკის” მოსახსნელად აკითხავდნენ ექსპერიმენტში მონაწილე ძარლები ლაბორატორიაში.
ასე, რომ პირველი მორფინისტი, თურმე, ძაღლი ყოფილა…
წყარო