ბზა - Buxus
ქართლ. უფლის ხე; აჭ. შიმშირი; ჭან. ჩიმჩირი; მეგრ. ბზაკალი; სვან. ბაია. ბზაკალ, ზაკალ.
ორლებნიან მცენარეთა გვარი ბზისებრთა ოჯახისა. მარადმწვანე დაბალი ხეები ან ბუჩქებია.
აქვს მოპირისპირე სქელი ფოთლები და ერთსქესიანი ყვავილები. შეიცავს 70-მდე სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია ტროპიკულ და სუბტროპიკულ, ნაწილობრივ ზომიერი ჰავის ზონაში ფილიპინების, კალიმანტანის, მცირე ზონდის, მადაგასკარისა და სოკოტრას კუნძულებზე, აფრიკაში, ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ამერიკაში, ვესტ-ინდოეთში, სამხრეთ ევროპასა და მცირე აზიაში. კავკასიაში ბუნებრივად გვხვდება 2 რელიქტური სახეობა: კოლხური ბზა (Buxus colchica) და ჰირკანული ბზა (Buxus hyrcana). საქართველოში მოშენებულია ბზის 4 უცხოური სახეობა: ჩვეულებრივი ანუ მარადმწვანე ბზა (Buxus sempervirens); წვრილფოთოლა ბზა (Buxus microphylla); იაპონური ბზა (Buxus japonica) და ბალეარული ბზა (Buxus balearica).
ბზა ზოგჯერ ივითარებს ფესვისა და ძირკვის ამონაყარს. ნაყოფმსხმოიარობას იწყებს 40-60 წლის ასაკში, ეულად მდგომი - 15 წლის ასაკიდან. ცოცხლობს 500-600 წელს, იზრდება ნელა. მისი მაგარი და მძიმე მერქანი გარეგნულად სპილოს ძვალს წააგავს. კარგად პრიალდება. იყენებენ (ძირითადად კოჟრებს) სხვადასხვა ნაკეთობისათვის; კავკასიური ბზის მერქანი ცნობილია "კავკასიური პალმის" ან "პალმის ხის" სახელწოდებით. ბზის ფოთლებისა და ტოტებისაგან ამზადებენ ყავისფერ საღებავს;
ქერქისა და ფოთლების ნაყენს იყენებენ მედიცინაში. შეიცავს (განსაკუთრებით ფოთლები) ალკალოიდ ბუქსინს. თესლში 37%-მდე ზეთია. თაფლოვანი მცენარეებია. აფრიკასა და ზოგიერთ ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ქვეყანაში ნამდვილ ბზას ცვლის აფრიკული ბზა ანუ "კამასი" (Gonioma kamassi), რომელიც სხვა გვარსა და ოჯახს განეკუთვნება. მისი მერქანი ემსგავსება ბზისას.
ბროწეული - Punica granatum
ქიზიყ., აჭ. ბროწოლი; ზმ.იმერ. ბრაწოული; იმერ. ბერწოული, ბრეწოული; ლეჩხ., რაჭ. ბროწოული; ინგ. ბროწოლ; ჭან. ბერწეული, ბრეწეული; მეგრ. ბერწული, ბრეწეული.
ბუჩქი ან ტანდაბალი ხე (სიმაღლით 5 მ-მდეა) ბროწეულისებრთა ოჯახისა. ფოთოლმცვივანი ეკლიანი მცენარე.აქვს კიდემთლიანი ტყავისებრი ფოთლები, ნორმალურად განვითარებული ნასკვი, ბუტკო და სამტვრე; იძლევა ნაყოფს; ზოგი კი განუვითარებელი, მოკლებუტკოიანია და ცვივა. ყვავილობს მაის-აგვისტოში.
დამტვერვა ჯვარედინია. დარგვიდან მესამე-მეოთხე წელს ისხამს ნაყოფს, სრულ მოსავალს მეშვიდე-მერვე წელს იძლევა. ნაყოფი კენკრასებრია, აქვს ყვითელი ან წითელი ნაყოფისაფარი, სფეროსებრნი მრავალი წვნიანი თესლი, რომელიც მწიფდება სექტემბერ-ნოემბერში. კარგი მოვლისას ერთი ხის მოსავალი 50-60 კგ აღწევს. ყინვაგამძლეა.
კულტივირებულია სუბტროპიკულ ზონაში. ბროწეულის ნაყოფს ნედლად იყენებენ. წვნისაგან, რომელიც შაქარს, ლიმონის მჟავას, ტანინსა და C ვიტამინს შეიცავს, ამზადებენ სიროფს, სასმელებს, სანელებელს.
ბროწეულის ღეროს, ტოტებსა და ფესვების ალკალოიდებით მდიდარ გამხმარი ქერქის ნახარშსა და ექსტრატს სამკურნალოდ იყენებენ.
ნაყოფის კანით მკურნალობენ კოლიტს, იყენებენ ანთების საწინააღმდეგო, ნაღველმდენ, შემკვრელ საშუალებად, ვიტამინების წყაროდ.
ყვავილი გამოიყენება შემკვრელ და ანტისეპტიკურ საშუალებად. ფოთოლი, ფესვისა და ღეროს ქერქი, ნაყოფის კანი დიდი რაოდენობით შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს, შაქრებს, ლიმონისა და ვაშლის მჟავას, აზოტურ ნივთიერებებს, ვიტამინებს, კაროტინს, ტანინებს, ფიტოციდებს. მათ ხმარობენ ლენტისებური ჭიის საწინააღმდეგოდ.
წყარო: mary.ge