Glerdza
A. Microcephallus Willd
(samkurnalo mcenareebi)
A. Microcephallus Willd
(samkurnalo mcenareebi)
აღწერა
გლერძა მრავალწლიანი მცენარეა და პარკოსანთა ოჯახს ეკუთვნის. სწორმდგომი მოყვითალო ფერის ბუსუსიანი, 40 სმ. სიგრძის მრავალრიცხოვანი ტოტები აქვს. ფოთლები წაგრძელებულ-ლანცეტაა, სიგრძეში 15-20 მმ., ხოლო სიგანეში 6 მმ.-ს აღწევს. ყვავილები 15-20 მმ. სიგრძისაა და ბურთისებრ ან ოვალურ თანაყვავილედებადაა შეკრებილი.
ნაყოფი ბუსუსიანია, სიგრძით 10-11 მმ.-ს აღწევს. მცენარის ყველა ნაწილი დაფარულია მოთეთრო ან მოყვითალო ბუსუსებით. ღეროს ფერი _ მურა-მონაცრისფროა, ფოთლებისა _ მონაცრისფრო-მწვანე, ყვავილების ფერი _ ყვითელია. სუნი თავისებური, სუსტი აქვს, გემო კი _ მოტკბო.
ყვავის ივნის-ივლისში, ნაყოფი ივლის-სექტემბერში მწიფდება.
დამზადება
სამკურნალოდ იყენებენ ბალახს, ზოგჯერ ფესვებს. ბალახს აგროვებენ მასობრივი ყვავილობის დროს (ივნისი-ივლისი), სანამ ნაყოფი წარმოიქმნება, მცენარეს მიწის ზედაპირიდან 5-7 სმ. სიმარლეზე ჭრიან. ამ დროს ცდილობენ არ დააზიანონ ფესვები, რადგან ამან შეიძლება გამოწვიოს მცენარის დაღუპვა. ყლორტების ნაწილს ტოვებენ თესლისთვის. ყოველწლიურად ერთი და იმავე მასივების გამოყენება მცენარის დასამზადებლად დაუშვებელია. შეგროვებულ ბალახს სხვენზე ან ფარდულში 5 სმ. სისქის ფენად გაშლილს აშრობენ, დროდადრო ურევენ. ხმელი ნედლეული პირველადი მასის 20%-ს შეადგენს. ინახავენ ტომრებში 1 წლის განმავლობაში.
ქიმიური შემადგენლობა
გლერძა შეიცავს ფლავონოიდებს: კვერაცეტინს, კემპეროლს, იზორამნეთინს, ასტრაგალოზიდს, ნარცისინს; ორგანული მჟავებს, მთრიმლავ ნივთიერებებს, ეთერზეთებს. შეიცავს ჩ, E ვიტამინებს, რკინის დიდ რაოდენობას, კალციუმს, ფოსფორს, მაგნიუმს, ნატრიუმს, კაჟბადს და სხვა მიკროელემენტებს.
ფარმაკოლოგიური თვისებები
ბალახის ნაყენს გაჩნია დამამშვიდებელი, სედატიური თვისებები და იწვევს არტერიული წნევის დაწევას. ჰიპოთენზიურ თვისებებთან ერთად გლერძა მოქმედებს გულზე, აფართოებს კორონარულ სისხლძარღვებს და თირკმელების სისხლძარღვებს, აძლიერებს დიურეზს.
გამოყენება მედიცინაში
გლერძა გამოიყენება ჰიპერტონიული დაავადების საწყის სტადიაზე და გულ-სისხლძარღვთა ქრონიკული უკმარისობის დროს, ასევე მწვავე და ქრონიკული ნეფრიტის დროს.
ხალხურ მედიცინაში გლერძა გამოიყენება როგორც ამოსახველებელი, შარდმდენი საშუალება ასტენიის, თირკმელების დაავადებების, დამწვრობის, სახსრების რევმატიზმის, ნერვული დაავადებების დროს.
ნაყენს იყენებენ პირის ღრუში და ხახაში გამოსავლებად ანგინის, სტომატიტის, პაროდონტოზის დროს.
სამკურნალო პრეპარატები
ნაყენს შემდეგნაირად ამზადებენ: 1 ს.კ. ბალახს დაასხით 1 ჩ.ჭ. ოთახის ტემპერატურის ადუღებული წყალი. დააყენეთ 4 სთ., გაწურეთ. მიიღეთ 1 ს.კ. 3-6-ჯერ დღეში.
ნაყენი: 4 ს.კ. ბალახს დაასხით 1 ჩ.ჭ. მდუღარე წყალი, დადგით ნელ ცეცხლზე და ადუღეთ 5 წთ.-ის განმავლობაში. დააყენეთ 4 საათი, გაწურეთ. მიიღეთ 1-2 ს.კ. 3-ჯერ დღეში ჭამის დროს.
ფესვის ნახარში: 6 გრ. ხმელ დაქუცმაცებულ ფესვებს დაასხით 1 ჩ.წ. მდუღარე წყალი, დადგით ნელ ცეცხლზე და ადუღეთ წყლის აბაზანაზე დახურულ მომინანქრებულ ჭურჭელში ნახევარი საათის განმავლობაში. დაყენეთ 15 წთ., გაწურეთ, ადუღებული წყლით შეავსეთ საწყის მოცულობამდე. მიიღეთ 2 ს.კ. 3-ჯერ დღეში ჭამამდე 20 წთ.-ით ადრე, გამოიყენეთ, როგორც ამოსახველებელი და შარდმდენი საშუალება საერთო სისუსტის და გულის მოქმედების დარღვევისას.
უკუჩვენება
გლერძას გამოყენება არასასურველია თირკმელების მწვავე და ქრონიკული დაავადებების დროს, რომელთაც ახლავს შეშუპება.
გავრცელების ადგილები
გლერძა გვხვდება ქართლში, კახეთში, ქიზიყში, თრიალეთსა და მესხეთ-ჯავახეში.
გლერძა მრავალწლიანი მცენარეა და პარკოსანთა ოჯახს ეკუთვნის. სწორმდგომი მოყვითალო ფერის ბუსუსიანი, 40 სმ. სიგრძის მრავალრიცხოვანი ტოტები აქვს. ფოთლები წაგრძელებულ-ლანცეტაა, სიგრძეში 15-20 მმ., ხოლო სიგანეში 6 მმ.-ს აღწევს. ყვავილები 15-20 მმ. სიგრძისაა და ბურთისებრ ან ოვალურ თანაყვავილედებადაა შეკრებილი.
ნაყოფი ბუსუსიანია, სიგრძით 10-11 მმ.-ს აღწევს. მცენარის ყველა ნაწილი დაფარულია მოთეთრო ან მოყვითალო ბუსუსებით. ღეროს ფერი _ მურა-მონაცრისფროა, ფოთლებისა _ მონაცრისფრო-მწვანე, ყვავილების ფერი _ ყვითელია. სუნი თავისებური, სუსტი აქვს, გემო კი _ მოტკბო.
ყვავის ივნის-ივლისში, ნაყოფი ივლის-სექტემბერში მწიფდება.
დამზადება
სამკურნალოდ იყენებენ ბალახს, ზოგჯერ ფესვებს. ბალახს აგროვებენ მასობრივი ყვავილობის დროს (ივნისი-ივლისი), სანამ ნაყოფი წარმოიქმნება, მცენარეს მიწის ზედაპირიდან 5-7 სმ. სიმარლეზე ჭრიან. ამ დროს ცდილობენ არ დააზიანონ ფესვები, რადგან ამან შეიძლება გამოწვიოს მცენარის დაღუპვა. ყლორტების ნაწილს ტოვებენ თესლისთვის. ყოველწლიურად ერთი და იმავე მასივების გამოყენება მცენარის დასამზადებლად დაუშვებელია. შეგროვებულ ბალახს სხვენზე ან ფარდულში 5 სმ. სისქის ფენად გაშლილს აშრობენ, დროდადრო ურევენ. ხმელი ნედლეული პირველადი მასის 20%-ს შეადგენს. ინახავენ ტომრებში 1 წლის განმავლობაში.
ქიმიური შემადგენლობა
გლერძა შეიცავს ფლავონოიდებს: კვერაცეტინს, კემპეროლს, იზორამნეთინს, ასტრაგალოზიდს, ნარცისინს; ორგანული მჟავებს, მთრიმლავ ნივთიერებებს, ეთერზეთებს. შეიცავს ჩ, E ვიტამინებს, რკინის დიდ რაოდენობას, კალციუმს, ფოსფორს, მაგნიუმს, ნატრიუმს, კაჟბადს და სხვა მიკროელემენტებს.
ფარმაკოლოგიური თვისებები
ბალახის ნაყენს გაჩნია დამამშვიდებელი, სედატიური თვისებები და იწვევს არტერიული წნევის დაწევას. ჰიპოთენზიურ თვისებებთან ერთად გლერძა მოქმედებს გულზე, აფართოებს კორონარულ სისხლძარღვებს და თირკმელების სისხლძარღვებს, აძლიერებს დიურეზს.
გამოყენება მედიცინაში
გლერძა გამოიყენება ჰიპერტონიული დაავადების საწყის სტადიაზე და გულ-სისხლძარღვთა ქრონიკული უკმარისობის დროს, ასევე მწვავე და ქრონიკული ნეფრიტის დროს.
ხალხურ მედიცინაში გლერძა გამოიყენება როგორც ამოსახველებელი, შარდმდენი საშუალება ასტენიის, თირკმელების დაავადებების, დამწვრობის, სახსრების რევმატიზმის, ნერვული დაავადებების დროს.
ნაყენს იყენებენ პირის ღრუში და ხახაში გამოსავლებად ანგინის, სტომატიტის, პაროდონტოზის დროს.
სამკურნალო პრეპარატები
ნაყენს შემდეგნაირად ამზადებენ: 1 ს.კ. ბალახს დაასხით 1 ჩ.ჭ. ოთახის ტემპერატურის ადუღებული წყალი. დააყენეთ 4 სთ., გაწურეთ. მიიღეთ 1 ს.კ. 3-6-ჯერ დღეში.
ნაყენი: 4 ს.კ. ბალახს დაასხით 1 ჩ.ჭ. მდუღარე წყალი, დადგით ნელ ცეცხლზე და ადუღეთ 5 წთ.-ის განმავლობაში. დააყენეთ 4 საათი, გაწურეთ. მიიღეთ 1-2 ს.კ. 3-ჯერ დღეში ჭამის დროს.
ფესვის ნახარში: 6 გრ. ხმელ დაქუცმაცებულ ფესვებს დაასხით 1 ჩ.წ. მდუღარე წყალი, დადგით ნელ ცეცხლზე და ადუღეთ წყლის აბაზანაზე დახურულ მომინანქრებულ ჭურჭელში ნახევარი საათის განმავლობაში. დაყენეთ 15 წთ., გაწურეთ, ადუღებული წყლით შეავსეთ საწყის მოცულობამდე. მიიღეთ 2 ს.კ. 3-ჯერ დღეში ჭამამდე 20 წთ.-ით ადრე, გამოიყენეთ, როგორც ამოსახველებელი და შარდმდენი საშუალება საერთო სისუსტის და გულის მოქმედების დარღვევისას.
უკუჩვენება
გლერძას გამოყენება არასასურველია თირკმელების მწვავე და ქრონიკული დაავადებების დროს, რომელთაც ახლავს შეშუპება.
გავრცელების ადგილები
გლერძა გვხვდება ქართლში, კახეთში, ქიზიყში, თრიალეთსა და მესხეთ-ჯავახეში.