სამკურნალო მცენარეები – დიდგულა
აღწერა
ბუჩქი ან დაბალტანიანი ხეა ცხრატყავასებრთა ოჯახისა, სიმაღლით 10 მ.-ს აღწევას. ქერქი ნაცრისფერი აქვს. ახალგაზრდა ტოტები მწვანე, მურა-ნაცრისფერი მოყვითალო მეჭეჭებითაა მოფენილი. ტოტების გული თეთრი და რბილია. ფოთლები ერთიმეორის პირისპირაა განლაგებული, სიგრძით 20-30 სმ.-ს აღწევს, კენტფრთართულია. ზედა მხრიდან მუქი-მწვანე, ქვემოდან უფრო ღია ფერისაა. ყვავილები წვრილი, მოყვითალო-მოთეთრო ფერის, სასიამონო სურნელით, კენწეროებზე ქოლგისებრ ყვავილედებადაა შეკრებილი. ნაყოფი _ შავი ფერის 3-4 კურკით.
ყვავის მაის-ივნისში, ნაყოფი აგვისტო-სექტემბერში მწიფდება.
დამზადება
სამკურნალოდ იყენებენ დიდგულას ყვავილებს, თესლს და ქერქს. ყვავილების კალათებს ყვავლობის პერიოდში კრეფენ, აშრობენ საშრობში 30-350ჩ ტემპერატურაზე ან ჭრიან მთელ ყვავილედებს და მაშინვე აშრობენ ჩრდილში თხელ ფენად დაწყობილს. შრობის შემდეგ ლეწავენ ან ცხრილზე ხეხავენ. ხმელ ნედლეულს სასიამოვნო სუნი და მოტკბო გემო აქვს. მოკრეფისას ნაყოფი მწიფე უნდა იყოს. წყვეტენ ან ჭრიან მთელ მტევნებს. თხელ ფენად დაწყობილი მზეზე გამოჰყავთ, რის შემდეგად აშრობენ საშრობში ან ღუმელში 60-650ჩ ტემპერატურაზე. ხმელ ნაყოფს აცალკევებენ ტოტებისგან და ყუნწებისგან. ნაყოფი გარედან მომრგვალო-წაგრძელებული, ნაოჭებიანი, მოშავო-იისფერია, შიგნიდან მუქი-წითელი, სუსტი არომატით, მომჟავო-მოტკბო გემოსი.
დიდგულას ფესვებს შემოდგომის ბოლოს კრეფენ, ახმობენ და ფხვნილად აქცევენ. დიდგულას ფესვებს ფხვნილის სახით 5 წლის განმავლობაში ინახავენ. ქერქს ორწლიანი ტოტებისას ამზადებენ ადრე გაზაფხულზე, ასუფთავებენ ზედა ფენისგან, აცალკევებენ გულისაგან და აშრობენ საშრობეში ან ღუმელში 65-700ჩ ტემპერატურაზე.
ყვავილებს და ნაყოფს ტომრებში ინახავენ მშრალ, გრილ შენობაში კარგი ვენტილაციის პირობებში. ნედლეული მალე იწოვს ტენს, ღვივდება და სამკურნალო თვისებებს კარგავს.
ნაყოფის შენახვის ვადა 6 თვეა, ქერქისა _ 3 წელი, ყვავილებისა _ 2 წლამდე.
კენკრას სრული დამწიფებისას კრეფენ. შენახვს ვადა 6 თვე.
ქიმიური თვისებები
დიდგულას ფოთლები შეიცავენ სამბუნიგრინს (0,11%), მცირე რაოდენობით ეთერზეთს. ცოცხალ ფოთლებში ნაპოვნია ასკორბინის მჟავა (200-280 მგ./%) და კაროტინი (0,014%). ტოტების ქერქი შეიცავს ეთერზეთს, ქოლინს, ფიტოსტერინს. კენკრაში აღმოჩენილია ასკორბინის მჟავა (10-49 მგ./%), კაროტინი, სამბუცინი. ამასთან ერთად შეცავს სამბუნიგრინს, ქოლინს, რუტინს, კატაბალახას, ძმრის და ვაშლის მჟავებს. გარდა ამისა ყვავილედები შეიცავენ სხვადასხვა მაკროელემენტს.
ფარმაკოლოგიური თვისებები
დიდგულას ყვავილებს გააჩნია ოფლმდენი, შარდმდენი, ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება გაცივების დროს. კენკრას გააჩნია ოფლმდენი და საფაღარათო მოქმედება.
გამოყენება მედიცინაში
გაზაფხულზე ორგანიზმი ცდილობს გათავისუფლდეს ყველა იმ მავნე ნივთიერებისგან, რომელიც დაგროვდა ზამთრის განმავლობაში. ამაში ორგანიზმს დიდგულას ყვავილები ეხმარება. გარდა ამისა დიდგულას ყვავილები კურნავს წითელ ქარს და დამწვრობას. დიდგულას კენკრის მურაბა ჩაისთან ერთად წმენდს კუჭს, დადებითად მოქმედებს თირკმელებზე და შარდის გამოყოფაზე, ნაყენი შველის ძლიერი ფაღარათის დროს.
დიდგულას პრეპარატებს იყენებენ როგორც გამოსავლებ საშუალებას სასუნთქი გზების დაავადებების დროს. ქერქის ნახარშს და ფხვნილს იყენებენ ასევე თირკმელების და შარდის ბუშტის დაავადებების დროს. დიდგულას ფესვების ნაყენი წმენდს თირკმელებს, კარგად მოქმედებს კუჭის დაავადების დროს.
სამკურნალო პრეპარატები
დიდგულას ყვავილების ნაყენი: 5-15 გრ. დაქუცმაცებულ ხმელ ყვავილს დაასხით 1 ჩ.ჭ. მდუღარე, დააყენეთ 20 წთ., გაწურეთ, შეინახეთ გრილ ადგილას. მიიღეთ 1/2 ჩ.ჭ. ცხელი ნაყენი 3-4-ჯერ დღეში ჭამამდე 15 წთ.-ით ადრე გაცივების და ხერხემლის ტუბერკულოზის დროს. ფხვნილისგან მომზადებულ ნაყენს იგივე მოქმედება აქვს. ნაყენს ამზადებენ 1-2 მწიკვი ფხვნილისგან 1 ჩ.ჭ. წყალზე და ორ ჯერზე სვამენ.
დიდგულას ნაყოფის ნაყენი: 10 გრ. ხმელი დიდგულას ნაყოფი დააყენეთ 200 მლ. ცივი ადუღებული წყლით 2 საათის განმავლობაში, გაწურეთ. მიიღეთ 150-200 მლ. ერთხელ დღეში კუჭშეკრულობის დროს.
რეცეპტი დიდგულას მონაწილეობით: საგულდაგულოდ აურიეთ 20 გრ. დიდგულას ყვავილი, ამდენივე სალაბის ფოთოლი და ბალბა. 20 გრ. ნარევი დააყენეთ 200 მლ. მდურარე წყლით, გაწურეთ. გამოიყენეთ პირის რღუში და ყელში გამოსავლებად ლორწოვანი გარსის ანთებითი დაავადებების დროს.
კუდევ ერთი რეცეპტი დიდგულას მონაწილებით: აიღეთ თანაბარი რაოდენობით დიდგულას ყვავილი, სალაბის ფოთლები, ბაღის პიტნა და საგულდაგულოდ აურიეთ. 40 გრ. ნარევი ხარშეთ 250 მლ. წყალში ნელ ცეცხლზე 5-10 წთ.-ის განმავლობაში, გაწურეთ. მიიღეთ ცხელი ძილის წინ მწვავე რესპირატორული დაავადებების, გაცივების, გრიპის, ბრონქიტის დროს.
დიდგულას ქერქის და ახალგაზრდა ყლორტების ნახარში: აურიეთ ტოლი რაოდენობით ქერქი და ახალგაზრდა ყლორტები, 30 გრ. ნედლეულს დაახით 1 ლ. მდუღარე, დადგით ნელ ცეცხლზე 5 წუთით, დააყენეთ 40 წთ., გაწურეთ. გამოიყენეთ დიაბეტის დროს, ასევე როგორც შარდმდენი საშუალება სხვადასხვა წარმომავლობის შეშუპების დროს.
დიდგულას ფოთლებს იყენებენ ტრავმების დროს, ხოლო ქერქის და ფესვების ფხვნილს იყრიან ჭრილობებზე, სველ წყლულებზე და დამწვრობებზე.
გავრცელების ადგილები
გავრცელებულია ქართლ-კახეთში, იმერეთში, რაჭაში, გურიაში.
იზრდება ფოთლოვანი ტყეების პირებზე, ბუჩქნარებში, გზების გასწვრივ, ბაღებსა და პარკებში.
ბუჩქი ან დაბალტანიანი ხეა ცხრატყავასებრთა ოჯახისა, სიმაღლით 10 მ.-ს აღწევას. ქერქი ნაცრისფერი აქვს. ახალგაზრდა ტოტები მწვანე, მურა-ნაცრისფერი მოყვითალო მეჭეჭებითაა მოფენილი. ტოტების გული თეთრი და რბილია. ფოთლები ერთიმეორის პირისპირაა განლაგებული, სიგრძით 20-30 სმ.-ს აღწევს, კენტფრთართულია. ზედა მხრიდან მუქი-მწვანე, ქვემოდან უფრო ღია ფერისაა. ყვავილები წვრილი, მოყვითალო-მოთეთრო ფერის, სასიამონო სურნელით, კენწეროებზე ქოლგისებრ ყვავილედებადაა შეკრებილი. ნაყოფი _ შავი ფერის 3-4 კურკით.
ყვავის მაის-ივნისში, ნაყოფი აგვისტო-სექტემბერში მწიფდება.
დამზადება
სამკურნალოდ იყენებენ დიდგულას ყვავილებს, თესლს და ქერქს. ყვავილების კალათებს ყვავლობის პერიოდში კრეფენ, აშრობენ საშრობში 30-350ჩ ტემპერატურაზე ან ჭრიან მთელ ყვავილედებს და მაშინვე აშრობენ ჩრდილში თხელ ფენად დაწყობილს. შრობის შემდეგ ლეწავენ ან ცხრილზე ხეხავენ. ხმელ ნედლეულს სასიამოვნო სუნი და მოტკბო გემო აქვს. მოკრეფისას ნაყოფი მწიფე უნდა იყოს. წყვეტენ ან ჭრიან მთელ მტევნებს. თხელ ფენად დაწყობილი მზეზე გამოჰყავთ, რის შემდეგად აშრობენ საშრობში ან ღუმელში 60-650ჩ ტემპერატურაზე. ხმელ ნაყოფს აცალკევებენ ტოტებისგან და ყუნწებისგან. ნაყოფი გარედან მომრგვალო-წაგრძელებული, ნაოჭებიანი, მოშავო-იისფერია, შიგნიდან მუქი-წითელი, სუსტი არომატით, მომჟავო-მოტკბო გემოსი.
დიდგულას ფესვებს შემოდგომის ბოლოს კრეფენ, ახმობენ და ფხვნილად აქცევენ. დიდგულას ფესვებს ფხვნილის სახით 5 წლის განმავლობაში ინახავენ. ქერქს ორწლიანი ტოტებისას ამზადებენ ადრე გაზაფხულზე, ასუფთავებენ ზედა ფენისგან, აცალკევებენ გულისაგან და აშრობენ საშრობეში ან ღუმელში 65-700ჩ ტემპერატურაზე.
ყვავილებს და ნაყოფს ტომრებში ინახავენ მშრალ, გრილ შენობაში კარგი ვენტილაციის პირობებში. ნედლეული მალე იწოვს ტენს, ღვივდება და სამკურნალო თვისებებს კარგავს.
ნაყოფის შენახვის ვადა 6 თვეა, ქერქისა _ 3 წელი, ყვავილებისა _ 2 წლამდე.
კენკრას სრული დამწიფებისას კრეფენ. შენახვს ვადა 6 თვე.
ქიმიური თვისებები
დიდგულას ფოთლები შეიცავენ სამბუნიგრინს (0,11%), მცირე რაოდენობით ეთერზეთს. ცოცხალ ფოთლებში ნაპოვნია ასკორბინის მჟავა (200-280 მგ./%) და კაროტინი (0,014%). ტოტების ქერქი შეიცავს ეთერზეთს, ქოლინს, ფიტოსტერინს. კენკრაში აღმოჩენილია ასკორბინის მჟავა (10-49 მგ./%), კაროტინი, სამბუცინი. ამასთან ერთად შეცავს სამბუნიგრინს, ქოლინს, რუტინს, კატაბალახას, ძმრის და ვაშლის მჟავებს. გარდა ამისა ყვავილედები შეიცავენ სხვადასხვა მაკროელემენტს.
ფარმაკოლოგიური თვისებები
დიდგულას ყვავილებს გააჩნია ოფლმდენი, შარდმდენი, ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება გაცივების დროს. კენკრას გააჩნია ოფლმდენი და საფაღარათო მოქმედება.
გამოყენება მედიცინაში
გაზაფხულზე ორგანიზმი ცდილობს გათავისუფლდეს ყველა იმ მავნე ნივთიერებისგან, რომელიც დაგროვდა ზამთრის განმავლობაში. ამაში ორგანიზმს დიდგულას ყვავილები ეხმარება. გარდა ამისა დიდგულას ყვავილები კურნავს წითელ ქარს და დამწვრობას. დიდგულას კენკრის მურაბა ჩაისთან ერთად წმენდს კუჭს, დადებითად მოქმედებს თირკმელებზე და შარდის გამოყოფაზე, ნაყენი შველის ძლიერი ფაღარათის დროს.
დიდგულას პრეპარატებს იყენებენ როგორც გამოსავლებ საშუალებას სასუნთქი გზების დაავადებების დროს. ქერქის ნახარშს და ფხვნილს იყენებენ ასევე თირკმელების და შარდის ბუშტის დაავადებების დროს. დიდგულას ფესვების ნაყენი წმენდს თირკმელებს, კარგად მოქმედებს კუჭის დაავადების დროს.
სამკურნალო პრეპარატები
დიდგულას ყვავილების ნაყენი: 5-15 გრ. დაქუცმაცებულ ხმელ ყვავილს დაასხით 1 ჩ.ჭ. მდუღარე, დააყენეთ 20 წთ., გაწურეთ, შეინახეთ გრილ ადგილას. მიიღეთ 1/2 ჩ.ჭ. ცხელი ნაყენი 3-4-ჯერ დღეში ჭამამდე 15 წთ.-ით ადრე გაცივების და ხერხემლის ტუბერკულოზის დროს. ფხვნილისგან მომზადებულ ნაყენს იგივე მოქმედება აქვს. ნაყენს ამზადებენ 1-2 მწიკვი ფხვნილისგან 1 ჩ.ჭ. წყალზე და ორ ჯერზე სვამენ.
დიდგულას ნაყოფის ნაყენი: 10 გრ. ხმელი დიდგულას ნაყოფი დააყენეთ 200 მლ. ცივი ადუღებული წყლით 2 საათის განმავლობაში, გაწურეთ. მიიღეთ 150-200 მლ. ერთხელ დღეში კუჭშეკრულობის დროს.
რეცეპტი დიდგულას მონაწილეობით: საგულდაგულოდ აურიეთ 20 გრ. დიდგულას ყვავილი, ამდენივე სალაბის ფოთოლი და ბალბა. 20 გრ. ნარევი დააყენეთ 200 მლ. მდურარე წყლით, გაწურეთ. გამოიყენეთ პირის რღუში და ყელში გამოსავლებად ლორწოვანი გარსის ანთებითი დაავადებების დროს.
კუდევ ერთი რეცეპტი დიდგულას მონაწილებით: აიღეთ თანაბარი რაოდენობით დიდგულას ყვავილი, სალაბის ფოთლები, ბაღის პიტნა და საგულდაგულოდ აურიეთ. 40 გრ. ნარევი ხარშეთ 250 მლ. წყალში ნელ ცეცხლზე 5-10 წთ.-ის განმავლობაში, გაწურეთ. მიიღეთ ცხელი ძილის წინ მწვავე რესპირატორული დაავადებების, გაცივების, გრიპის, ბრონქიტის დროს.
დიდგულას ქერქის და ახალგაზრდა ყლორტების ნახარში: აურიეთ ტოლი რაოდენობით ქერქი და ახალგაზრდა ყლორტები, 30 გრ. ნედლეულს დაახით 1 ლ. მდუღარე, დადგით ნელ ცეცხლზე 5 წუთით, დააყენეთ 40 წთ., გაწურეთ. გამოიყენეთ დიაბეტის დროს, ასევე როგორც შარდმდენი საშუალება სხვადასხვა წარმომავლობის შეშუპების დროს.
დიდგულას ფოთლებს იყენებენ ტრავმების დროს, ხოლო ქერქის და ფესვების ფხვნილს იყრიან ჭრილობებზე, სველ წყლულებზე და დამწვრობებზე.
გავრცელების ადგილები
გავრცელებულია ქართლ-კახეთში, იმერეთში, რაჭაში, გურიაში.
იზრდება ფოთლოვანი ტყეების პირებზე, ბუჩქნარებში, გზების გასწვრივ, ბაღებსა და პარკებში.