მიჯაჭვულობის ტიპები პირველად 1960-ანი წლების ბოლოს ამერიკელმა ფსიქოლოგმა მერი ეინსვორტიმ გამოიკვლია. ნაშრომში სახელწოდებით „უცნობი სიტუაცია“ აღწერილია მიჯაჭვულობის რამდენიმე ტიპი, რომელიც ხანგრძლივი დაკვირვების შედეგად ბავშვებსა და დედებს შორის არსებული ურთიერთობის შედეგად დადგინდა.
დაკვირვების მეთოდი შემდეგში მდგომარეობდა - 72 საათის განმავლობაში საკუთარ სახლებში აკვირდებოდნენ დედების და 1 წლამდე ბავშვების ურთიერთდამოკიდებულებას. შემდეგ, როდესაც ბავშვი 12 თვის ხდებოდა, იწვევდნენ ლაბორატორიაში, სადაც მათ ცალ-ცალკე ყოფნის მომენტში აკვირდებოდნენ (დედა-შვილი შედიოდა ოთახში, სადაც სხვა მცირეწლოვანი ბავშვიც იმყოფებოდა. დედა ბავშვთან თამაშს იწყებდა, საბოლოოდ კი მისი პატარა სრულიად მარტო რჩებოდა ოთახში). მიმდინარე დაკვირვების შედეგად მ.ეინსვოტმა ბავშვებში რეაქციის რამდენიმე ტიპი გამოყო:
1 უსაფრთხო (მინდობილი) მიჯაჭვულობა - გამოიხატება იმაში, რომ ბავშვი თავს კარგად გრძნობს დედასთან, რადგანაც დედა ყოველთვის გრძნობს მის სურვილებს, რეაგირებს მათზე და ცდილობს დააკმაყოფილოს ისინი. თუ დედა მიდის, ბავშვი ნერვიულობს, იწყენს, თუმცა მალევე შეუძლია გადაერთოს, მაგალითად სათამაშოებზე და დამშვიდდეს. დაბრუნებულ დედას კი, ხელში აყვანას სთხოვს, მალე მშვიდდება და კვლავ აგრძელებს თამაშს. გამოკვლევებმა ცხადჰყო, რომ ბავშვები რომლებსაც „უსაფრთხო მიჯაჭვულობა“ ახასიათებთ, გაცილებით აქტიურები, გახსნილები, დამოუკიდებლები და ინტელექტუალურად განვითარებულები არიან, ვინაიდან უყალიბდებათ დაცულობის შეგრძნება. მათ სწამთ მშობლების შესაძლებლობების, ამიტომაც იოლად აძლევენ თავს მოდუნების უფლებას. „უსაფრთხო მიჯაჭველობის“ ჩამოსაყალიბებლად საკმაოდ მნიშვნელოვანი ფაქტორია დედის ემოციური მხარე, მისი სენსიტიურობა, სწორი რეაგირება ბავშვის საქციელზე, ბავშთან კონტაქტზე და მასთან დიალოგზე. დიდი მნიშვნელობა აქვს დედის პირად თვისებებს – ის თავდაჯერებული, მიზანდასახული ადამიანი უნდა იყოს და შეეძლოს იოლად გაუმკლავდეს რთულ სიტუაციებს.
2 ამბივალენტური (წინააღმდეგობრივი) მიჯაჭვულობა - გამოიხატება იმაში, რომ პატარა დედასთან ყოფნის დროსაც მშფოთვარე და ნერვიულია. დედის წასვლის შემთხვევაში ნერვიულობა კიდევ უფრო იზრდება, ხოლო დაბრუნებისას ბავშვი მასთან წყენის და სიბრაზის დამოსახატავად გარბის – კბენს და სცემს მას. ასეთ ბავშვებს საკუთარ სურვილებში გარკვევა უჭირთ – მოფერებაც უნდათ და თან წინააღმდეგობაში არიან. ასეთი ხასიათი ბავშვს დედის საქციელიდან გამომდინარე უყალიბდება. დედა, რომელიც ხან ეფერება შვილს და ხან დაუმსახურებლად ცივად ექცევა, ხან ერთს აკეთებს და ხან სრულიად საწინააღმდეგოს, ბავშვში უნდობლობის გრძნობას ბადებს. „ამბივალენტური“ ბავშვები დიდობაშიც კი, თავს მარტოსულად გრძნობენ. იმისათვის, რომ ყურადღება მიიქციონ, ხშირად იქცევიან ცუდად.
3 გაქცევითი მიჯაჭვულობა - გამოიხატება იმაში, რომ პატარები საკუთარ თავში დარწმუნებულები და დამოუკიდებლები არიან. ისინი არათუ ერიდებიან დედასთან კონტაქტს, გაურბიან კიდეც. დედის წასვლაზე და მოსვლაზე არ რეაგირებენ. როდესაც დედას ხელში აჰყავს, ცდილობენ თავი გაითავისუფლონ. ეს თავშეკავებულობის, გულგრილობის და უარყოფის (მე არავინ მჭირდება) გამოხატულება სინამდვილეში დედის საქციელით არის განპიროვნებული. ბავშვი გაუცნობიერებლად ცდილობს დაიცვას თავი მშობლისგან, რომელიც ცივად ექცევა შვილს, არ ეფერება და არ გამოხატავს მის მიმართ სიყვარულს. ასეთი მოზარდები არავის ენდობიან, ვერ ამყარებენ კონტაქტს სხვებთან, ცდილობენ რაც შეიძლება დამოუკიდებლად გამოიყურებოდნენ. ვერ იხსნებიან უახლოეს ადამიანებთანაც კი. ასე მხოლოდ იმიტომ იქცევიან, რომ აღარასოდეს გამოსცადონ განდეგილობის ტკივილი.
4 დეზორგანიზებული მიჯაჭვულობა. მას სხვაგვარად „გამომწვარ სულს“ უწოდებენ. ამ ტიპის ბავშვები დედის წასვლისას უმოძრაონი ხდებიან, ხოლო მოსვლისას კი გაურბიან მას. ასეთ ბავშვებს ცუდად ექცევიან ოჯახში და ხშირად ხდებიან ფიზიკური ძალადობის მსხვერპლნი. ოჯახებში, სადაც დესპოტი მამა და სუსტი დედა გვხვდება, ან სადაც დედაა დესპოტი და საერთოდ არ აინტერესებს შვილი, სწორედ „გამომწვარი სულის“ ბავშვები ყალიბდებიან, მათ ამოუცნობი ხასიათი და რეაქციები აქვთ.
5 სიმბიოზური ( შერეული) მიჯაჭვულობა. ასეთი ბავშვები საერთოდ არ შორდებიან და არც სადმე უშვებენ დედას. მტკივნეულად რეაგირებენ, როდესაც დედა სხვას ეკონტაქტება. ამ ტიპის ბავშვები ხშირად გვხვდებიან ოჯახში, სადაც დედა სულ აფორიაქებულია და აღზრდის მხოლოდ „სწორი“ მეთოდებით ხელმძღვანელობს. ცდილობს, არ დაუშვას შეცდომა ბავშვის აღზრდაში და მიაჩნია, რომ ირგვლივ ყველაფერი გაცილებით უარყოფითია, ვიდრე დადებითი. მისი საყვარელი ფრაზაა: „ჩემი პატარა ყველაზე კარგად ჩემთან იქნება“. ასეთი ბავშვი გაურკვეველი ტიპის ადამიანად ყალიბდება, რომელიც საკუთარი თავის შეცნობას ვერაფრით ახერხებს და დარწმუნებულია, რომ დედასთან ყველაზე კარგია.
საგულისხმოა, რომ მიჯაჭვულობის ტიპი არ არის მუდმივი. იგი შეიძლება გარემოებების მიხედვით შეიცვალოს. მაგალითად, შეიძლება, რომ მზრუნველმა ბებიამ, ან სათნო ძიძამ „შემოატრიალოს“ ბავშვი , რომელსაც „გაქცევითი მიჯაჭვულობა“ ახასიათებს. მაგრამ საჭიროა გვახსოვდეს, რომ მშობლის მიერ გაღებული სიყვარული და მზრუნველობა ის საფუძველია, საიდანაც შემდგომი ფსიქოლოგიური პროცესების ფორმირება ხდება, ანუ რასაც ბავშვობაში შევითვისებთ, ის გაგვყვება ცხოვრების ბოლომდე.
მოამზადა: სოფო ქიტიაშვილმა
წყარო: eva.ge
ბავშვური მიჯაჭვულობა
⏱️ 1 წთ.
👁️ 2 384
100%